En dan ineens is Brinkman er weer

De D66'ers voelen zich 'katterig', de VVD'ers zijn en masse 'teleurgesteld', en bij de PvdA huilt er zowaar iemand. Op de dag dat blijkt dat 'de brug niet kan worden gebouwd' blijft de frustratie voornamelijk binnenskamers....

MILJA DE ZWART

'BEN IK niet te hard geweest?' PvdA-fractievoorzitter Wim Kok sluit met deze retorische vraag het exposé af over zes weken onderhandelen met de VVD en D66. Zijn fractie kan weer lachen. Dat de VVD de boel 'zou opblazen' hebben ze vanaf vorige week zien aankomen.

Begonnen VVD-kamerleden toen al niet in de verleden tijd te spreken over de paarse coalitie? En zagen ze toen al niet hoe de liberalen de klassieke stellingen weer betrokken?

Kok zelf weet zondagmiddag om half vijf, 2,5 uur nadat het informele beraad van de drie onderhandelaars en de drie informateurs in de Eerste Kamer is geopend, dat het niet zal lukken. Op dat moment legt VVDleider Bolkestein een nieuw verlanglijstje op tafel. En zegt Kok: 'Als u dit beleid wilt voeren, dan kunt u dat alleen met andere politieke partijen realiseren. Niet met de mijne.'

Op dat moment besluit Hans van Mierlo van D66 dat het mooi is geweest; hij gaat wandelen. Zo doodt hij de tijd tot aan het gezamenlijke diner, ironisch genoeg in de Anna Pavlovazaal in hotel Des Indes, waar VVD'ers, PvdA'ers en D66'ers al jaren informeel praten over een gezamenlijke coalitie.

Van verbittering, woede, hel en verdoemenis is geen sprake als de PvdA-fractie maandagmiddag het nieuws verwerkt. Ook in de andere twee fracties niet. Bij D66 voelen ze zich 'katterig'. En bij de VVD zijn ze 'teleurgesteld'. Het is ook 'doodzonde', 'jammer', 'behoorlijk vervelend'. De sfeer is 'gedrukt'. Maar pissig, razend, boos, gefrustreerd? Daaraan waagt zich geen politicus kort na het Einde van Paars.

Ze zijn het wel, maar zeggen het niet.

Maandagochtend schuifelen groepen bezoekers over de met dikke tapijten belegde gangen van de Eerste Kamer, onwetend van de taferelen die zich afspelen achter de gesloten deur van de 'seniorenkamer'. De drie kabinetsinformateurs zijn de ochtend begonnen met afzonderlijke gesprekken met de drie onderhandelaars. Om elf uur trekken de informateurs zich terug voor een half uur onderling beraad.

Frits Bolkestein benut die tijd om naar zijn appartement in de stad te gaan. Misschien heeft de VVD-leider alleen de cyclamen water gegeven. Maar Bolkesteins uitje is reden voor wilde speculaties over de naderende ondergang van 'paars'.

Tja, zeggen ze bij de VVD, als om iets over vieren de fractievergadering is afgelopen: de PvdA was domweg niet bereid de knop om te draaien. Telkens weer komen de sociaal-democraten met die vermaledijde koopkrachtplaatjes aanzetten. En níet doorbijten als het om de sociale zekerheid gaat, maar wèl hakken in wat de liberalen toevallig als de kerntaken van de overheid beschouwen: defensie, verkeer, politie en justitie.

Niemand van de VVD, ook niet de meest fervente voorstander van 'paars', maakt Bolkestein verwijten. Niemand huilt vanwege het verloren perspectief; niemand lacht opgelucht vanwege het afgekapte avontuur. Twaalf, dertien kamerleden vragen het woord en onderschrijven eensgezind de woorden van Bolkestein. 'De inzichten liepen te ver uiteen. De beide oevers van de rivier lagen te ver uit elkaar om een brug te bouwen.'

PvdA-kamerlid Ad Melkert heeft de ochtend tobbend doorgebracht. Als het nieuws van één uur meldt dat de VVD haar fractievergadering heeft uitgesteld, vat hij moed. 'Zou er dan toch nog hoop zijn?' bromt de financieel specialist, die wekenlang 'constructief' heeft samengewerkt met zijn VVD-collega's Linschoten en Dijkstal. 'We waren het vaak eens, maar we merkten wel dat het bij de VVD-jongens steeds moeizamer ging.'

Luttele minuten later komt het gezelschap in de Eerste Kamer tot de conclusie dat de paarse coalitie is gestrand. Om iets over enen gaat de deur van de seniorenkamer open en storten zich zes vloekende heren de gang op. Het zal nog even duren eer de gezichten weer in de plooi zijn.

Kok en Van Mierlo wringen zich vervolgens door de massa van journalisten en toeristen, die zich voor de hoofdingang van de Eerste Kamer heeft opgesteld. Bolkestein volgt een half uurtje later. Vragen worden afgewimpeld met verwijzingen naar de reeks van persconferenties die om half vijf zal beginnen. De fracties wachten.

De fractiekamer van D66 biedt na afloop van de korte vergadering de aanblik van de koffiekamer van een crematorium. 'Dit is geen verlies van D66, maar een verlies van paars', zegt Jacob Kohnstamm met een grafstem. Het lijkt wel of de 24 D66'ers hebben afgesproken het bijvoegelijk naamwoord 'katterig' te gebruiken. 'Net als na Nederland-België. Na Corfu. Na Wimbledon. Alles mislukt.'

Een jong kamerlid stuntelt nog wat met een vergelijking met een stukgelopen relatie. 'Eerst wat anders proberen en dan de liefde laten groeien. . .' Hij schudt er zelf zijn hoofd bij, en verontschuldigt zich dan: 'Het is zo'n mooie droom.'

De eerste vrouw van de VVDfractie, Erica Terpstra, heeft voor de gelegenheid het vergaderzaaltje gereserveerd dat de naam draagt van de PvdA-premier uit de jaren vijftig: de Dreeskamer. Om iets over vieren is de fractie uitvergaderd.

De VVD'ers hebben afgesproken in elke zin het woord 'teleurgesteld' te gebruiken. De gezichten staan bijpassend somber. Maar ja, het kon niet anders. De slogan uit de verkiezingstijd wordt weer van stal gehaald. De VVD wil regeren, maar er moet wel iets te regeren zíín. Financieel specialist Linschoten vertoont zich, tegen zijn heilige voornemens in, met pijp in het openbaar. Betrapt zegt hij: 'Zo lang de pijp nog rookt. . .'

De PvdA-fractie vergadert om vier uur. Hier wel emoties. Een fractielid verbergt haar snotterende gezicht in een zakdoek. Maar als de blikken haar kant op gaan, haast ze zich te zeggen dat het slechts een verkoudheidje is. En Margo Vliegenthart duwt per ongeluk een vergadertafel omver: de koffiekopjes vallen aan scherven. 'Da's nou paars', zegt partijvoorzitter Rottenberg.

Drie kwartier later stroomt ook de fractiekamer van de PvdA leeg. De beoogde premier van 'paars' en zijn kroonprins Jacques Wallage doden het half uur tot aan de persconferentie met rondjes om de Hofvijver. Kok met de handen op de rug, als een peinzend filosoof, Wallage wat nonchalant met één hand in de zak. Kok wuift een vrijend paartje overdreven toe en knoopt amicaal een gesprekje aan met een passerende fietser.

Op de persconferentie neemt Kok geen blad meer voor de mond. Van zwartepieten houdt hij niet, maar die kaart ligt nu toch wèl bij Bolkestein. De heer Bolkestein is op de valreep met nieuwe eisen komen aanzetten, de heer Bolkestein heeft het niet aangedurfd, de agenda van de heer Bolkestein was uiteindelijk toch meer conservatief dan paars. En het geheel doet Kok denken aan het Nederlands elftal dat zegt: 'We hebben toch maar negentig minuten aardig voetbal gespeeld', als het net is geklopt door de Belgen. Was het niet het resultaat dat telde, meneer Bolkestein?

De VVD-leider houdt al helemáál niet van zwartepieten, zegt hij. En dat hij de schuld krijgt van het mislukken van paars laat hem koud. Hij heeft als de nuchtere Amsterdamse koopman die hij zich voelt naar het resultaat gekeken en besloten dat hij níet meedoet. 'Wat nu op tafel ligt is het regeerakkoord van Lubbers IV, maar dan zonder Lubbers. Veel gefröbel, weinig maatregelen van formaat. Dat is voor mij niet goed genoeg. Ik teken daar niet voor.'

En dan ineens, in het kielzog van de mislukte paarse formatie, is het CDA weer in beeld. Na Kok, Bolkestein en Van Mierlo neemt Brinkman bezit van het spreekgestoelte. 'Goedenavond dames en heren, het is goed elkaar weer eens te zien', begint de glimlachende CDA-fractieleider zijn persconferentie.

Hij is er klaar voor, het CDA wil regeren. Dat er nog een commissieGardeniers de oorzaken van de verkiezingsnederlaag onderzoekt, verhindert het CDA niet aan een regering deel te nemen. 'Dat kan tegelijk: we gaan door met het interne proces, ongeacht of je in de oppositie gaat of regeringspartner wordt.'

Tot vorige week heeft de langdurig voor zich uit starende Brinkman een aangeslagen indruk gewekt. Van de mislukking van paars is hij zienderogen opgeknapt. Brinkman ziet zijn kansen op politieke overleving keren, of het nu in een centrum-rechts dan wel centrum-links kabinet is. De 'Brinkmannianen' in de fractie schatten in dat de commissie-Gardeniers, die woensdag voor het laatst bijeenkomt, nu zeker de onderhandelingspositie van de fractievoorzitter niet zal beschadigen.

Om acht uur, als het spektakel met de persconferenties ten einde loopt, genieten Kok, Wallage met wat PvdA-getrouwen op een terrasje van de avondzon. Een tv-camera draait er omheen. Het deert Kok niet, hij oogt ontspannen en maakt grapjes. De brug over de rivier die de liberalen en de sociaal-democraten al sinds 1951 scheidt, is niet gebouwd. Het paarse scheepje is niet te water gelaten. Na maandag krijgen andere kleuren een kans.

Met bijdragen van Mike Ackermans, Jan Hoedeman, John Wanders, en Frank van Zijl.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden