Emo tegen macho

In de campagne voor de franse presidentsverkiezingen zijn voor het eerst de echtgenotes in de strijd geworpen. Mevrouw Jospin leest haar man in bed voor uit de kerkvaders....

Het weekblad Paris Match (één miljoen exemplaren) drukte in maart een fotoreportage af over presidentskandidaat Lionel Jospin. Lionel onder een blauwe paraplu naast zijn vrouw Sylviane Agacinski, bij het beroemde beeld De kus in de tuin van het Musée Rodin. Lionel met bretellen, aan het ontbijt met Tony Blair en Gerhard Schröder. Lionel in de keuken van zijn Parijse appartementje in de Rue du Regard, opgerolde mouwen, gehaakte vitrage, fluitketel onder handbereik, maar wel met een dossier in de hand. Bijschrift: 'Thuis, vóór de ontmoeting met de Fransen, proeft hij het gewicht van zijn woorden.'

Twee weken later was het de fotobeurt aan Jacques Chirac in de Match. Op weg naar de volgende campagne-bijeenkomst in het vliegtuig, zij aan zij met dochter Claude die de pr van haar vader doet. Chirac uiteraard over papier gebogen, het bestuur van de Republiek stopt niet. De president met zijn vrouw Bernadette in een ouderwets Parijs' restaurant. Ontspannen met coltrui. Bijschrift: 'Als zijn programma het toelaat, neemt hij Bernadette mee uit eten.' Het menu werd bijgeleverd: klassiek Frans: charcuterie, tête de veau, sorbet met calvados toe.

'In de nabijheid van de kandidaat-president', heet het artikel. Goed gekozen kop. De campagne voor de Franse presidentsverkiezingen speelt zich af 'in de nabijheid' van de kandidaten. Een zeer geregisseerde nabijheid, uiteraard. Jospin woont helemaal niet in de Rue du Re gard, maar in het paleisje van de premier, het Matignon. Het appartementje wordt door zijn vrouw als werkruimte gebruikt. Toch maakte hij zijn kandidatuur voor het presidentschap bekend vanuit het straatje in het Quartier Latin.

Die bekendmaking voltrok zich via 'de oude fax' van het echtpaar, zo lieten de socialisten weten. Belangrijk detail. Op dat apparaat legde Daniel, de 16-jarige zoon van Sylviane Agacinski, een mededeling aan het persbureau afp. Want: wij zijn eenvoudige mensen, maar tegelijk thuis in het hippe zesde arrondissement. En Lionel zet heus weleens een kop thee, kijk maar naar die fluitketel.

Ook Chiracs fotosessie was van a tot z doorgenomen. Door dochter Claude (40), nooit meer dan 5 meter van haar vader verwijderd. Zij bepaalt alle camerastandpunten, laat op strategische punten hekken zetten waarachter fotografen zich moeten opstellen. Vorig jaar verscheen een ontspannen president in de Paris Match, in witte coltrui en tennisschoenen, met kleinzoon Martin aan de hand. Daar kan tijdens de huidige campagne geen sprake van zijn. Chiracs gevoelige plek is zijn leeftijd (69), en dus is hij tijdelijk geen opa meer.

Het privé-leven heeft de Franse campagne in zijn greep. Ook andere kandidaten laten zich als 'heel de mens' portretteren. Dat begon met de centrum-rechtse François Bayrou, die zijn zichtbaar onwennige vrouw en zeskoppige kinderschaar het podium opsleepte tijdens een massa-bijeenkomst. Hetzelfde deed Jospin later, met zijn aangenomen zoon Daniel en zijn eigen twee kinderen uit een eerder huwelijk. De pers sprak er schande van. 'Welkom in Amerika', schreef de ene invloedrijke commentator verontwaardigd. 'Amérique, nous voici!' walgde de tweede. In Frankrijk houden we privé en openbaar van oudsher graag gescheiden. Maar er lijkt geen houden aan.

De linkse nationalist Chevènement deelde de beeldhouwkunst van zijn vrouw Nisa met het grote publiek. En als toef op de taart weten we nu dankzij het roddelblad Gala dat er een man in het leven van de 62-jarige celibataire trotskiste Arlette Laguiller is. 'Ja, ik houd van een man, maar ik houd hem geheim.' Ze toonde pagina's lang haar twee kamerflatje in de povere Parijse voorstad Les Lilas. Ze betaalt 1500 euro huur, loopt dertien trappen op als de elektra weer eens uitvalt, en luistert 's avonds in bed graag naar jazz.

De analyse van het fenomeen is vlot gemaakt. Verschillen tussen de programma's van de twee belangrijkste kandidaten zijn er nauwelijks. Volgens de laatste peilingen ziet driekwart van de kiezers geen onderscheid tussen de voornemens van Chirac en Jospin. Hetgeen wordt bevestigd door de ijver waarmee de twee onderstrepen dat 'een kloof' hun gedachtegoed scheidt. De belangstelling in het land is lauw. Niet gek, want de twee koplopers zijn dezelfde als in 1995. 'Het imago van Chirac is totaal versleten', zegt een anoniem lid van zijn eigen campagneteam. De president is voor de vierde achtereenvolgende keer sinds 1981 kandidaat. Net als de trotskistische Ar let te en de extreem-rechtse Jean-Marie Le Pen.

Het onopwindende gevecht in het politieke midden gaat samen met imago-professionalisering en nog altijd verder voortschrijdende televisie-dominantie. Chirac heeft uit Amerika een dure tele-prompter laten overkomen. Zodoende hoeft hij bij het voorlezen van zijn teksten geen bril meer op te zetten. Lionel Jospin spreekt op grote bijeenkomsten tegen een steenrode achtergrond. Niet zoals in de oude tijd, omdat rood de kleur van het socialisme is. Maar omdat zijn pr-man, Jacques Sé gu é la, heeft vastgesteld dat de meeste Fransen de luiken van hun huis in exact die kleur schilderen. Op aanraden van Séguéla heeft Jospin zijn wat slobberende Ar mani-pakken verruild voor het merk Lanvin. Oók het merk van con current Chirac, zodat nu zelfs de pakken van de heren op elkaar lijken.

Over de professionalisering van de campagnes wordt flink geschamperd. De psycho-analytica Julia Kristeva vatte de gevoelens voor de televisie samen: 'Je krijgt de indruk dat je kunt kiezen tussen twee communicatie-teams: Claude Chirac tegen Jacques Séguéla.' Het naar voren schuiven van de beide echtgenotes hoort daarbij. Die pr-professionalisering was natuurlijk al langer gaande. François Mitterrand liet ooit zijn hoektanden afvijlen, omdat zijn communicatie-adviseur hem had gezegd dat hij met zijn Dracula-gebit nimmer president zou worden.

Maar echtgenotes hebben nooit eerder in de schijnwerpers gestaan. Danielle, de vrouw van Mitterrand, had haar eigen media-renommée. Die dankte ze meer aan haar radicaal-linkse activisme dan aan de status van eega-van. Haar voorgangsters-presidentiële echtgenotes bleven daarentegen volstrekt in de schaduw van hun machtige mannen. 'Maar deze verkiezingen gaan vrouwen beslissen', zegt onderzoekster Mariette Sineau, schrijfster van Profession: femme politique.

Op dat vlak verschillen de twee koplopers in ieder geval wél hemelsbreed. Neem Sylviane Agacinski (56), (tweede) echtgenote van Lionel Jos pin. Ze is om te beginnen mooi, en verder de dochter van Poolse immigranten. Feministe, filosofe, schrijfster van boeken met titels als Po li ti que des sexes of Critique de l'Egocentrisme. Haar enig kind heeft ze uit een eerdere relatie met de befaamde filosoof Jacques Derrida. Ook dat mag een politieke troef heten.

Aanvankelijk wilde Sylviane niets weten van een rol als aanhangsel van haar man. 'Als een man gekozen is, dan is noch zijn broer, noch zijn moeder, noch zijn vrouw gekozen. Die dingen moeten vol strekt gescheiden blijven.' Twee jaar geleden zei ze voor de televisie, op de vraag 'of ze 's avonds niet vaak alleen is': 'Ik spreek me nooit uit over de premier.' Maar een jaar later liet ze zich verleiden een ingezonden stuk in Le Monde te ondertekenen met Sylviane Agacinski-Jospin. Nu verschijnt ze op televisie en in de Paris Match als Sylviane Jospin. Syl viane Agacinski houdt hardnekkig vol dat het allemaal om de inhoud gaat. Ze verschijnt op televisie in 'debat-programma's', niet in het Franse equivalent van Koffietijd. Ze heeft de kijker inmiddels wel toevertrouwd dat haar man niet de kouwe kikker is die het Franse volk in hem vermoedt. Sinds vorige week (dank zij het blad Le Canard En chaîné) weten we ook dat ze elke avond het echtelijk bed met Lionel deelt. Ze leest hem dan voor uit de kerkvaders, want daaraan werkt de filosofe momenteel.

Bernadette Chirac (68) is in alle opzichten haar tegenpool. Sylviane is Quartier Latin, filosofie, vrijzinnig links en de republiek. Berna dette staat voor caritas en ouderwetse Franse degelijkheid: katholiek, tweed-pakjes, ligt bekakte uitspraak. Haar familie Chodron de Courcel is verankerd in de haute bourgeoisie, haar oom was aide de camp van de generaal De Gaulle. Met een meisje Chodron de Courcel was de zoon van een bankemployé (en enig kind) Jacques Chirac duidelijk omhoog getrouwd. Hij en zij vousvoyeren elkaar zoals in vooroorlogse Franse huwelijken. Sylviane en Lionel zeggen 'tu'.

Ook Bernadette hield zich aanvankelijk verre van de politiek. Maar ze heeft zich ontpopt als het geheime wapen van de gaullistische campagne. Ze is veel op televisie geweest met een actie om kopergeld op te halen voor goede doelen. Haar boek Con versation verkocht vorig najaar 140 duizend exemplaren, haar optreden in het gezellig-persoonlijke televisieprogramma Vi ve ment dimanche was een klapper. In haar boek bekende Bernadette dat zij en haar man 'veel geleden' hebben.

Jaren is er gesmoesd en geroddeld over de ziekte van haar oudste dochter, Laurence. Nu bekent de moeder openlijk dat sprake is van 'een zeer ernstige vorm van anorexia'. Ze voelt het als 'een echec', beleefde 'angstige jaren', toen Laurence 'steeds depressiever en suïcidaler' werd. 'Voor een moeder is dat verschrikkelijk.' Ze vertelt ook over haar man, wiens meest gesproken woorden jaar in jaar uit waren: 'Ik ga er vandoor.' Hij is een 'mooie man', maar ook 'een flirt' en 'heel geestig'. Er waren echtelijke moeilijkheden vanwege maîtresses (naar het schijnt Clau dia Cardinale), maar bij de familie Chodron de Courcels doet men niet aan echtscheiding. Nu staat ze weer vierkant achter haar man.

Frankrijk reageert met een mengeling van fascinatie en weerzin op de nieuwe persoonlijkheidscultus. Het privé-leven is hier van oudsher heilig. Geen ministers die, zoals aan gene zijde van Het Kanaal, moeten aftreden omdat ze met hun broek op de knieën in de Tuilerieën zijn aangetroffen. Bladen als The Sun of Bildzeitung zijn Frankrijk tot nu toe bespaard gebleven. De privacy-wetgeving is zo streng dat dergelijk pulp binnen een maand kapotgeprocedeerd zou zijn.

Die strikte scheiding van openbaar en privé hoort bij de Repu bliek. De burger is een abstract individu, wiens opvattingen over het publieke domein politiek relevant zijn. De achtergrond van een politicus, zijn omgeving, familie, zijn hond en zijn voorkeur voor pretzels en cola, daar wil officieel niemand iets mee te maken hebben. Politiek gaat over het universele, niet over het specifieke.

'Het echte gevaar', schrijft de radicale republikein Alain-Gérard Sla ma over het tonen van het privé-leven, 'schuilt in de terugtrekking op de groepsgemeenschap. Die kan tribale, etnische, religieuze, identitaire of seksuele vormen aannemen.' Slama noemt dat regressie. Want de politicus-heel-de-mens debatteert niet meer met argumenten voor het algemeen belang, maar wordt de belichaming van allerlei deelbelangen. Die van het Quartier Latin, van de katholieken, de hondenbezitters of de pretzel-liefhebbers.

Zo luidt de strenge opvatting. In de praktijk zijn ook in Frankrijk publiek en privé al veel langer in een complexe dans verwikkeld. Niet alleen omdat Fransen enorme netwerkers zijn, met hun réseaux van ena-klasgenoten en vrijmetselaarsvrienden. Ook en vooral omdat het bonapartistische leiderschapsidee, waarvan de Franse president een late nazaat is, altijd persoonlijke kanten heeft gehad. Toen generaal Pétain in 1940 de macht kreeg toegeschoven, zei hij letterlijk dat hij Frankrijk 'zijn persoon' zou schenken.

President De Gaulle bespeelde de publieke opinie met zijn hele smetteloze hebben en houden. Van zijn uniform, dat altijd messcherp in de vouw zat, tot zijn innerlijk als kreukvrij, nimmer overspelig katholiek. De Gaulle liet zich meermalen ook toen al door Paris Match uitgebreid fotograferen op zijn buitenhuis La Boisserie, met zijn altijd breiende vrouw Yvonne, terwijl hij de staatsstukken tekende. Die persoonlijke onaantastbaarheid hoorde bij De Gaulle, onbezoedeld door collaboratie tijdens de oorlog, niet aangeraakt door de machtsspelletjes van de Vierde Republiek daarna.

Ook tijdens deze verkiezingscampagne valt een diepe gespletenheid te noteren. De burger heeft niks met de particuliere besognes van zijn aankomend president. Van een 'emo-cultuur' in de zin van het uitventen van de persoonlijke onkreukbaarheid is geen sprake. Niet alleen zou dat voor de kandidaat Chirac een lastige klus worden. Het tegendeel is eerder het geval: het noemen van 'de affaires' is met een taboe omgeven.

De verkiezingskreet van Lionel Jospin is 'présider autrement', anders president zijn. Maar hoe of wat 'anders' blijft in het ongewisse. In Frankrijk hoef je geen goed of eerlijk mens te zijn om politiek succes te hebben. Toen het fenomeen outing van homoseksuele burgemeesters in Frankrijk zijn intrede deed, ontlokte dat aan de bekende historicus Le Roy Ladurie (Montaillou) een commentaar vol afgrijzen. Outing, zei hij, is bedacht door de Angelsaksen. 'Het gevaar dreigt dat de totaal transparante zeden Het Kanaal zullen oversteken naar het oude Eu ro pa, dat niet calvinistisch is.' Eerlijkheid is een protestantse aberratie, en dat geldt a fortiori voor de politiek.

In Frankrijk gaat politiek over le pouvoir, de macht. Mitterrand was het beste voorbeeld. Hij werd niet voor niets 'de Florentijn' genoemd, hij was amoreel, een machtsmens, een Machiavelli. De Fran sen vonden het mooi. Na zijn dood kwam zijn bastaarddochter Mazarine uit de kast, en de Fransen waren vol bewondering. Ook deze verrassing had hun Tonton, oompje, nog in petto.

Geen morele zuiverheid dus in de Franse 'emo-cultuur'. Wél persoonlijk contact. De presidentsverkiezingen zijn nu eenmaal, in de woorden van De Gaulle, 'de ontmoeting tussen een man en een volk'. Chirac brengt deze dagen door met zijn favoriete bezigheid, het bad in de menigte, handenschudden en kussen. Op markten, in patronaatsgebouwen, scholen en stadhuizen. 'Chirac, on veut la bise, on veut la bise!' roepen vrouwen hem toe. 'We willen een kus!'

De functie van het persoonlijke in de Franse campagne is dan ook een heel andere dan die bij de preutse Angelsaksen. 'Monsieur le président, parlez-nous d'amour', zei een partijgenoot van Chirac ooit. En zo is het: toen Sylviane bekend maakte dat Lionel elke avond bij haar in bed ligt, liet Bernadette per ommegaande weten dat Jacques met zijn 69 jaar óók nog heel goed in vorm is. Niet emo, maar macho. Niet de gevoelens, maar de potentie van de kandidaat is in het geding.

Toeval, onbewust? Nauwelijks. Jospin beargumenteerde zijn kandidatuur op het tv-journaal met zijn désir (begeerte) om president te worden. 'Ik accepteer mijn geslacht', had hij er ongevraagd bijgezegd. Chirac van zijn kant sprak over zijn passion. 'Tot voor kort', schreef de politicoloog David Abiker in een analyse, 'weigerde Lionel Jospin zijn relatie met de Fransen te definiëren op een affectief, intiem en dus seksueel niveau. Terwijl Jacques Chirac dat al gedurende de hele cohabitation heeft gedaan: uitgesproken trek in ingewandenvlees, flinke slokken bier, veroveringen die halfhalf worden opgebiecht door Bernadette, voortdurende lichaamsbewegingen anders dan de premier, heeft Jacques Chirac zijn seksualiteit reeds lang geaccepteerd.'

'De presidentiële erectie', staat boven het artikel van Abiker. Typisch Franse luchtfietserij, zou je kunnen zeggen. Maar dan op zijn minst relevante luchtfietserij. Want 53 procent van het Franse electoraat bestaat uit vrouwen. En onlangs bleek dat de boven aangehaalde uitspraak van onderzoekster Mariette Sineau een dubbele betekenis krijgt: 'Deze presidentsverkiezingen zullen door vrouwen worden beslist.' Niet alleen de kandidaten-vrouwen, maar vooral de vrouwelijke kiezers.

Vijf jaar lang heeft premier Jospin zich uitgesloofd voor de emancipatie van de Franse vrouw. Hij nam een record aantal vrouwen op in zijn regering. Hij liberaliseerde de abortusregeling. Dankzij hem moeten de politieke functies tegenwoordig gelijk over mannen en vrouwen worden verdeeld. Gezien de peilingen wordt dat allemaal door de Franse vrouwen erkend, en daarbovenop vinden ze dat het echtpaar Jospin 'beter bij Frankrijk past' dan het echtpaar Chirac. Maar als het op stemmen aankomt, kiest 3 procent meer vrouwen voor de president dan voor de premier. 'Vanwege zijn warmte en uitstraling.'

Chirac heeft het autoriteitsvoordeel van de zittende president, en dat spreekt met name oudere huisvrouwen aan. Daar bo venop vallen uitspraken te beluisteren als die van Claire Dabrowski, directrice van de tv-omroep Téva: 'Jospin is niet erg sexy, hij heeft uitpuilende ogen, het lijkt altijd alsof hij straf gaat uitdelen. Een liefdesnacht met hem lijkt onvoorstelbaar.' Of Françoise Le Cor nec, hoofdredactrice van het meisjesblad Jeune et Jolie: 'Jospin is niet aantrekkelijk, heeft geen enkel charisma, zo antisexy als maar mogelijk is. Chirac daarentegen, die maakt indruk. Hij heeft de reputatie van een homme à femmes, dat geeft een zeker aura.'

Deze dames werden in de linkse krant Libération aan het woord gelaten. Een storm stak op, ontoelaatbaar, gevaarlijk. 'Het debat terugbrengen tot de sex-appeal van de twee kandidaten is niet de manier om de lezeressen te interesseren voor zaken waarvan wij allemaal de vruchten hopen te plukken.' Dat zal het echtpaar Jospin met de boze brievenschrijfsters eens zijn. Maar zoals het er nu uitziet, zouden deze verkiezingen weleens op tienden van procenten beslist kunnen worden. Geen detail mag over het hoofd worden gezien. En dus gaat de aandacht van Jospin wellicht meer uit naar de psycho-analyticus die óók een bijdrage aan Libération leverde. De medicus schreef dat de premier zich moet oefenen op het uitspreken voor de camera van het woord 'seksueel'. Als hij dat onder de knie heeft, gaat Jospin morgen over twee weken een glorieuze tweede ronde tegemoet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden