EMILE RATELBAND

ZIJN performance in de Kuip was al merkwaardig genoeg. Gekleed in een iets te ruim vallend maatkostuum ging Emile Ratelband over het veld, nu eens bijna sluipend, licht gebogen als een roofdier dat zijn prooi benadert, dan weer de pas versnellend, opspringend en woeste kreten slakend....

Echt vreemd wordt het pas als hij een normaal gesprek wil voeren. Na de wedstrijd verschijnt hij in de studio bij Veronica. Het vermogen stil te staan of zijn mond te houden is hem niet gegeven. Zijn woorden zet hij kracht bij door in zijn grote handen te wrijven, in de lucht te springen, zich op de borst te slaan, en dan diezelfde handen gebald in de lucht te werpen en 'tsjakkaa' te brullen. Dan hijst hij zijn broek op, haalt zijn hand met een ingestudeerd gebaar door zijn kuif, en kijkt triomfantelijk rond, zijn kin iets opgestoken, als had hij zojuist een veldslag gewonnen.

Wanneer hij zich tot de interviewer richt, kijkt hij deze doordringend aan, doch het beoogde priemende effect wordt ongedaan gemaakt door zijn olijke blik die ons ons even doet afvragen of we hier soms van doen hebben met een Ratelband-imitatie door Kees van Kooten. De camera registreert de onzekerheid genadeloos. Maar het meest angstwekkend is toch zijn lach, een uitzinnige, anderhalve decimeter wijde, bevroren grijns, die sterk aan een angstgrimas doet denken. Schichtig kijkt de profeet van het positieve denken om zich heen, alsof hij op ieder moment beschoten kan worden. Zo moet Petrus hebben gekeken vlak voor hij door het water zakte.

Emile Ratelband werd geboren in een Arnhemse achterbuurt, in een bakkersgezin. Hij was een 'born loser', zegt hij zelf. Op de lagere school was men ervan overtuigd dat er van deze jongen 'geen kloot' terecht zou komen. En ook op de mulo, die hij niet afmaakte, werd hij weer tot de 'hopeloze gevallen' gerekend. Hij was banketbakker, textielhandelaar en eigenaar van een poffertjesketen, maar al zijn ondernemingen eindigden in een fiasco.

Al vroeg echter bleek zijn onverwoestbare 'positieve denken'. Toen hij werd getroffen door een hartkwaal die volgens de artsen binnen twee jaar tot de dood moest leiden, ging hij niet bij de pakken neerzitten. Na twee jaar voelde hij zich al weer 'kiplekker'. De mysterieuze ziekte was 'spoorloos verdwenen'. Achteraf meent Ratelband haar 'zelf gecreëerd te hebben'. Ambitie had hij overigens altijd al. 'Ik keek vroeger graag naar Amerikaanse films waarin de sterren reden in grote, glimmende auto's. Dan dacht ik: dat wil ik ook.' Inmiddels is hij de trotse eigenaar van enkele Rolls-Royces en succes lijkt hij nog altijd af te meten aan het aantal karaats goud van iemands polshorloge.

Ratelbands grote moment brak aan in 1986 toen hij als poffertjesboer vertrok naar de Wereldtentoonstelling te Vancouver. Nadat zowel zijn portemonnee als hij zelf weer eens in een diepe depressie waren gerold, stootte hij bij toeval op het boek Unlimited Power van Anthony Robbins, een van de profeten van het zogenaamde 'neuro-linguistisch programmeren'.

Hij was onmiddellijk in de ban. 'Het was alsof er een bom ontplofte,' zo omschrijft hij zijn klassieke bekeringservaring. 'Diezelfde avond nog liep ik met mijn gezin over gloeiend houtskool.' Opgeladen door deze in de jaren zeventig in de Verenigde Staten ontwikkelde New Age-filosofie keerde hij terug naar het vaderland en begon zijn eigen 'NLP'-cursussen. Het waren vooral zijn mede-Rolexdragers die er duizenden guldens van de zaak voor over hadden om in Emile's nieuwe wijsheid te delen. NLP heeft altijd de meeste aanhang gehad onder opgebrande managers die hopen een toverformule voor hun bedrijfsproblemen aangereikt te krijgen. Ratelband is inmiddels 'bij alle grote jongens geweest: Philips, ABN-Amro'. Enkele jaren terug claimde hij reeds veertigduizend 'topfunctionarissen' te hebben omgeturnd.

De gedachte is simpel. Elk gewenst doel is bereikbaar, mits men in zichzelf gelooft. 'Ik wil is Ik kan.' NLP claimt het begrip frustratie definitief uit de wereld te gaan helpen. Daartoe reikt het enkele, ook weer simpele, middelen aan. De potentiële supermens dient zich te 'modelleren' op grote voorgangers die het 'succes' reeds binnen hebben, mensen zoals Mohammed Ali, Ronald Reagan of Tina Turner. Hun doelgerichte wilskracht zal kunstmatig in de zoekende worden gereproduceerd door de techniek der 'ankering'.

Men studeert bepaalde gebaren in, die na verloop van tijd geacht worden de betreffende persoon automatisch in die gewenste staat van 'positieve stress' brengen, waarin deze zijn doel kan bereiken. Kortom, Pavlovs geconditioneerde reflex revisited. De menselijke vrijheid gaat hier gekleed in de taal van de computerprogrammeur.

Ook Ratelband zelf 'modelleerde' zich overigens, en wel op genoemde Robbins. 'Elke beweging, de hele body language' imiteerde hij totdat de heren zelfs gelijktijdige erecties kregen. Overigens suggereren de door Ratelband momenteel gebruikte 'ankers', zoals het op de borst roffelen en de kreet tsjakkaa, dat hij het model Robbins voor dat van de gorilla heeft ingeruild. Psychologisch een verstandige beslissing, want een vleugje jungle doet het altijd goed bij zijn naar spanning hunkerende consumenten.

De Ratelband-formule berust bovenal op het overdonderen van het publiek. Hij tracht zijn eigen bruuske en explosieve bekeringservaring kunstmatig te herhalen. 'Die eerste dertig seconden zijn cruciaal. Overrompelend', noemt hij het zelf. 'Je ziet ze denken: wat komt daar nou binnen?'

Hij overvalt het publiek als een lawine, tracht het binnen een minuut volledig te verpletteren, en laat het vervolgens niet meer los. Onvermoeibaar, als een bezetene rent hij rond, en tettert zo aanhoudend door dat zijn stem bij tijd en wijle dun van uitputting wordt. Zelden modelleerde iemand zich zo succesvol naar zijn eigen naam. Terecht omschrijft hij zich zelf als 'showman'. Hij is ook wel de 'André van Duin van het NLP' genoemd.

DAT HIJ als een waanzinnige overkomt, deert hem volstrekt niet. Integendeel, hij heeft dat nodig om ook zijn publiek ertoe te verleiden het verstand even op nul te zetten. 'Hoeveel van jullie denken: die vent is hartstikke gek?', brult hij welgemutst. En als velen hun handen opsteken: 'Fantastisch! Dat is het grootste compliment dat je me geven kan.'

Binnen een halfuur heeft deze clown de honderdvijftig Utrechtse politiemannen zo ver gekregen dat ze de polonaise dansen terwijl hij hen met een brandspuit bewerkt. In ieder mens schuilt wel het verlangen de grens tussen ratio en uitspatting te overschrijden en Ratelband maakt hier een doorzichtig gebruik van. Het hoogtepunt van zijn show is de inmiddels bekende 'vuurloop', waarbij hij mensen onder het slaken van mantra's als 'ijsberg, ijsberg, ijsberg', of desnoods 'Philips, Philips, Philips', over gloeiende kolen laat rennen. Wie dat aandurft, zo houdt hij zijn verrukte toehoorders voor, kan alles aan.

De aandoenlijke formule van de almacht van het geloof en de wil is door sekteleiders van alle tijden gehuldigd, van Jezus van Nazareth tot Mao Zedong. Zij appelleert aan een eeuwig verlangen. Ratelbands succes is echter vooral op hedendaagse factoren terug te voeren. Immers, wie spreekt meer conform de tijdgeest dan hij? 'Ja, klap maar eens voor jezelf! You are the centre of the universe! Want het gaat vandaag alleen om jou, jou, jou.'

Om de 'heuvel van het succes' te bestijgen, reikt Ratelband de volgende filosofie aan: 'Ik ben een winnaar en jij een verliezer.' De NLP-profeet is de malle pietje van de marktideologie, een karikaturale spreekbuis van het liberalisme, dat hier niet in zijn libertaire en rebelse vorm verschijnt maar in zijn conventionele, fantasieloze gestalte. De auteur van de bestseller Maak van geluk een gewoonte predikt een ongebreideld hedonisme, maar van een oerburgerlijke soort.

Op zijn nieuwe kerst-cd hoort men geen opstandeling tieren over de apocalyps of het wereldcommunisme, maar een brave borst babbelen over de mogelijkheid van onverlepte liefde na twintig jaar huwelijk. Met al zijn bezetenheid is Ratelband slechts de profeet van de goede stoelgang en de rustige slaap, van de vaste baan en het gewonnen partijtje voetbal. Hij biedt hoop aan de burgerman die zich Tarzan wil voelen zonder ooit een voet in de jungle te hoeven zetten, aan de brave Hendrik die wild wil leven in zijn eigen huiskamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.