Embargo

Consternatie in journalistieke kring, afgelopen week: de inhoud van de Miljoenennota stond op internet, en lag daarmee eigenlijk op straat....

Sommige mensen denken dat nieuws altijd nieuw is. Dat de krant vertelt wat een journalist gisteren achterhaalde. De werkelijkheid is prozaïscher. Nieuws is soms helemaal geen nieuws, voor de journalist althans. Die weet feiten soms al dagenlang, en toch komen ze pas later in de krant. Omdat er 'embargo' boven het persbericht stond. Het is een afspraak tussen medium en bron dat een feit pas op een bepaald moment 'naar buiten' mag.

Een journalist iets vertellen dat hij niet mag publiceren, is vragen om moeilijkheden. Dat bleek afgelopen weekeinde, toen de nog onbekende 'NH2BA' (vermoedelijk uit journalistieke kring) de artikelen op internet plaatste die het ANP had gemaakt over de Miljoenennota.

Het ANP kreeg de stukken van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD), en maakt er traditiegetrouw een reeks artikelen van, die zaterdag naar de afnemers (redacties) werden verstuurd, Zowel het ANP als de redacties kregen de informatie onder strikt embargo tot dinsdagmiddag 15.15 uur, wanneer de koningin de Troonrede had uitgesproken en de minister van Financiën zijn begroting aan de Tweede Kamer had aangeboden.

Krantenredacties hoeven hierdoor niet op dinsdagmiddag in allerijl de lijvige stukken door te ploegen om het nieuws samen te vatten. Nu hebben ze enkele dagen tijd om ANP-nieuws en eigen achtergrond in een bijlage voor woensdagochtend te zetten, wat zonder de embargo-stukken ondoenlijk is.

Een klassiek incident uit het verleden speelde in 1957 rond Volkskrant-redacteur Henry Faas. Hij werd enige tijd 'buitengesloten', omdat hij enkele dagen voor Prinsjesdag nieuws uit de Troonrede en de Miljoenennota had gepubliceerd. Het was hem gelukt door zijn goede contacten in Den Haag, maar premier Drees hield vol dat het alleen maar het gevolg kon zijn van lekken, en er dus niet gepubliceerd had mogen worden.

Het weekblad Elsevier publiceerde in 1990 het nieuws uit de Miljoenennota al voor Prinsjesdag. Het werd een jaarlijkse traditie, waarmee het blad pas enkele jaren geleden stopte.

De artikelen kwamen volgens hoofdredacteur Arendo Joustra tot stand zonder enig embargo te schenden. 'Het was gewoon een kwestie van in de zomer de krant goed lezen en opletten. Afgelopen zomer had de Volkskrant bijvoorbeeld veel nieuws en uitspraken van ministers. Wie dat allemaal bijhield, heeft afgelopen dinsdag weinig nieuws gehoord, hooguit wat details.'

Soms is het de minister zelf die het embargo schendt. Dat gebeurde twee jaar terug nog, toen minister Borst van Volksgezondheid in een radio-interview op de zaterdag voor Prinsjesdag al het bedrag verklapte dat zij erbij kreeg om de wachtlijsten weg te werken. 'Een foutje', erkende ze later.

Embargo's bestaan volop in de journalistiek, evenals schendingen daarvan. Het boekenvak werkt er veelvuldig mee. Verschijnt een belangrijk of opzienbarend boek, dan wordt eventueel nieuws daaruit, of het eerste interview, met de schrijver gegund aan een tv-programma of krant waarmee van tevoren afspraken worden gemaakt. Het dient vooral de marketing van het boek, maar het uitverkoren medium is vaak blij met de primeur, al is het er een in de B-categorie.

Ook in die sector gaat het weleens mis. NRC Handelsblad waagde het enkele weken geleden een interview af te drukken met Connie Palmen, voordat haar nieuwe boek was verschenen. Dat was tegen het zere been van de uitgever, die het interview liever op de dag van verschijnen had gezien. In dit geval liet de krant zich niet meevoeren met het belang van de uitgever, maar veel vaker doet de pers dat wel - in ruil voor de 'primeur'.

'De meeste embargo's zijn onzin', zegt Henk van Hoorn, hoofdredacteur radio bij de NOS, stellig. Het voorval van vorig weekeinde toont dat wat hem betreft weer eens aan. Het embargo op de RVD-stukken had volgens hem dan ook opgeheven moeten worden toen het nieuws op internet te vinden was. Zijn zender voegde de daad bij het woord en besteedde zondagmiddag een aantal malen aandacht aan de inhoud van de Miljoenennota.

Van Hoorn: 'Ik begrijp de angst van die hoofdredacties niet. Indien de RVD zou besluiten de informatie voortaan pas op Prinsjesdag vrij te geven, is er geen man overboord. Dan komen de kranten gewoon een dag later met hun bijlagen, als ze de headlines maar in de krant van woensdag hebben. Die bijlagen zijn vooral interessant voor belangengroepen en zeer geïnteresseerden, maar niet voor de doorsnee lezer.'

De situatie die het weekend ontstond, noemt Van Hoorn belachelijk: 'Dagenlang staan er ANP-stukken op het net, inclusief reacties van belangenorganisaties. Zo ontstaat er een virtuele wereld waarin journalisten, politici en tal van belangengroepen al dagenlang volledig op de hoogte zijn van iets dat de lezer en kijker niet mag weten. Dat is toch onzin?'

'Wat we ook besloten hadden, het was nooit goed geweest', verzucht voorzitter Pieter Broertjes, tevens hoofdredacteur van de Volkskrant. Het Genootschap van Hoofdredacteuren zag zich afgelopen weekeinde ingeklemd tussen fatsoen ('afspraak is afspraak') en de primaire journalistieke drift om alles wat op straat ligt, te publiceren. Bovendien: behoort het publiceren van gegevens die al op internet staan tot vrije nieuwsgaring of niet? Het contract tussen de RVD en de afzonderlijke media sloot vrije nieuwsgaring in de tussengelegen dagen uit, maar het is de vraag of daarvan hier sprake is.

'Vrije nieuwsgaring vereist enige eigen activiteit', stelde Frank Kuitenbrouwer eerder deze week al in NRC Handelsblad, en daar lijkt in dit geval geen sprake van. Ander dilemma: ging het hier wel om gestolen informatie, zoals de hoofdredacteuren zeiden? William ten Brink, adjunct-hoofdredacteur van het ANP: 'Ik heb de hoofdredacteuren dat wel steeds voorgehouden, maar ik ben er niet zeker van. Het ging in elk geval wel om een schending van het auteursrecht.'

Broertjes: 'We zijn met ons besluit niet te publiceren misschien wel erg aan de kant van de overheid gaan staan. Daar zijn wij journalisten niet voor. Maar in dit geval liet ik toch het belang van de lezer voorgaan. Die is erbij gebaat wanneer wij even de tijd hebben om een bijlage te maken. Natuurlijk kunnen we ook een bijlage maken op dinsdag. Maar dat lukt alleen kranten met grote redacties, de kleinere lukt dat nooit.'

Het is de vraag of het de gewone lezer of kijker veel uitmaakt. Die krijgt door de ophef van afgelopen week (opnieuw) de indruk dat de media, of de journalistiek, samenspannen met de gevestigde orde. Terecht of niet, de afgelopen dagen ontvingen redacties brieven en mailtjes van lezers die hun krant verweten informatie achter te houden.

Het bestaan van een embargo zal voor menig burger ook onbekend zijn. Die heeft de afgelopen jaren begrippen als 'geheime prijsafspraken' en 'Torentjesoverleg' leren verfoeien, en nu blijkt het nieuws ook al 'onder de pet' gehouden te worden. Alleen al om redenen van beeldvorming is het daarom wellicht verstandig embargo-regelingen op te heffen - met alle productionele nadelen van dien.

Het finale oordeel daarover is aan het Genootschap van Hoofdredacteuren - of aan de RVD, indien die door de gang van zaken besluit de stukken voortaan niet meer vrij te geven voor Prinsjesdag.

Op 30 oktober komt het Genootschap van Hoofdredacteuren bijeen. Broertjes: 'Daar zullen ongetwijfeld stemmen opgaan om in het vervolg af te zien van een embargo op de stukken over de Miljoenennota.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden