Elke zalm die zijn levenscyclus voltooit, levert een wereldprestatie

Ooit was de Roer de zalmrivier bij uitstek. Maar een halve eeuw geleden ging het mis door watervervuiling en ander menselijk handelen. Thijs Belgers ziet de eerste tekenen van een mogelijk herstel.

Atlantische zalmBeeld Jelger Herder

'Twee zalmen hebben we pas gezien dit jaar, twee volwassen zalmen die hier de Roer zijn opgezwommen en de waterkrachtcentrale in Roermond hebben bereikt. Met veertien vrijwilligers monitoren we hier permanent, sinds 2008 iedere dag. 2012was tot nu toe het beste jaar, toen hadden we er achttien. Maar dit jaar valt het zwaar tegen.

'De Rijn en de Maas waren vroeger de beste zalmrivieren van Europa. Op de afslag in Rotterdam werden tot in de jaren veertig van de vorige eeuw honderdduizend zalmen per jaar verhandeld. Op de Maas werden zalmen gevangen met netten van honderd meter lang. De Roer en de Ourthe in België zijn van oorsprong de beste zalmrivieren in het Maasstroomgebied. Hier zag je ze boven het water uitspringen en vonden ze hun paaiplekken. Maar eind jaren vijftig waren ze verdwenen, uitgestorven. Mijn overgrootvader was beroepsvisser. Ik heb nog een foto van hem, waarop hij heel trots, een zwarte pet op, met een grote zalm in de handen staat. Ik zou het prachtig vinden als de zalm weer zou terugkomen. En niet alleen om hem te vangen, maar omdat hij hier thuishoort en als teken dat het leefgebied van het beest weer op de orde is.'

'Hoe het is misgegaan? Watervervuiling, overbevissing, de bouw van stuwen, dammen en sluizen, het wegbaggeren van grindbanken in de paaigebieden, de bouw van waterkrachtcentrales enzovoorts. Pas na de milieuramp bij Sandoz in Zwitserland, in 1986, werd er actie ondernomen. Het water is sindsdien een stuk schoner geworden. In het Ruhrgebied in Duitsland werden in 1996 voor het eerst weer paaibedden gevonden van zalmachtigen. In Duitsland en België zijn herintroductieprogramma's opgezet. Er worden massaal jonge zalmpjes uitgezet. De resultaten zijn nog niet overweldigend.'

Atlantische zalm

Wetenschappelijke naam Salmo salar
Afmeting maximaal 1meter.
Verspreiding Noordelijk halfrond. 90 procent van de nog gezonde Europese zalmpopulaties komen voor in Noorwegen, Ierland, IJsland en Schotland.

Sterven waar het leven begon

'De levenscyclus van de zalm begint en eindigt in de paaigebieden stroomopwaarts, in ondiepe grindbeddingen, in zijbeekjes, in november en december. Eenmaal in het paaigebied graaft het vrouwtje kuilen van twee tot drie meter lang en twintig centimeter diep. Ze zet haar kuit af en het mannetje spuit de hom eroverheen. Die eitjes komen maanden later uit. De jonge zalmpjes groeien in dit zoete water op. Hier, in de warme, voedselrijke Roer, zijn de meeste zalmpjes na twee jaar groot genoeg om naar zee te trekken. Maar slechts een klein gedeelte overleeft het eerste levensjaar. Van de 80duizend zalmpjes die elk voorjaar worden uitgezet in de Roer en de Eifel-Roer in Duitsland, zwemt 6tot 8 procent werkelijk naar zee. Op rivieren waar de wilde zalm nog niet is uitgestorven, liggen die percentages nog lager.

'De zalm is zowel zoet- als zoutwatervis. Eenmaal in zee gaan ze naar de wateren bij Groenland, IJsland of de Faeröer. Ze leven daar één, twee of drie jaar, afhankelijk van de hoeveelheid vet die ze opbouwen. Daarna keren ze weer terug naar het zoete water om te paaien. Ze gaan terug naar hun eigen geboorterivier. Dit verschijnsel heet homing. Hoe ze hun weg terugvinden, staat nog altijd niet helemaal vast. Ze worden wel vergeleken met postduiven; ergens in de hersenen van de zalmen zit een orgaantje van kristal dat reageert op aardmagnetische velden. Je kunt zeggen dat ze een kompas hebben. Geur speelt ook een rol. Eenmaal weer in zoet water herkent de zalm de kenmerkende geur van zijn geboortebeek.

'De volwassen zalmen die hier uiteindelijk voorbijkomen, noemen we ook wel kerkhofzalmen. Ze paaien op de plek waar ze zelf zijn geboren, en sterven dan. Er zijn uitzonderingen; sommige 'afgepaaide' vrouwtjes zoeken opnieuw de weg naar de zee.'

'Toen de waterkrachtcentrale in Roermond werd gebouwd, vijftien jaar geleden, bleek al snel dat er zalmen voor de centrale lagen die er niet door konden. Ze sprongen tegen de muren van de turbine op. Wij, een aantal sportvissers, hebben er toen een paar gevangen met een beschadigde kop. Mede vanwege de beelden daarvan zijn er toen vispassages aangelegd. Aan de westkant van de centrale kunnen we nu zien hoeveel jonge zalmen richting zee trekken, aan de oostkant is een vangkooi. De volwassen zalmen die stroomopwaarts trekken, komen hierin terecht. We brengen ze naar een kwekerij in België. Want de paaiplaatsen in Duitsland zijn nog altijd vrijwel onbereikbaar. Er zijn nog te veel obstakels.

Er is hoop

De jonge zalmpjes die uit de eitjes komen, zetten we uit in de beken. We vangen de adulte zalmen ook om de garantie te hebben dat we visjes uitzetten die uit eitjes komen van 'onze' zalmen. Ze ontwikkelen na verloop van tijd een genetische voorkeur voor de Maas en de Roer. Ze worden in feite genetisch omgeturnd tot maaszalmen.'

'Het doel is natuurlijk dat er uiteindelijk weer natuurlijke paai plaatsvindt. Wij hebben de indruk dat dit al is gelukt, hier in Nederland zelfs, net voor de grens bij Vlodrop. We hebben er al eens jonge zalmpjes aangetroffen, op plekken waar geen eitjes waren uitgezet. En we hebben hier afgepaaide zalmen gevangen, die weer richting zee trokken. Het kan zijn dat ze via de andere verbinding, via een beek, de bovenloop van de Roer hebben bereikt.

'Het zijn kleine, hoopvolle signalen. In 2018 wordt het spannend, als de Haringvlietsluizen op een kier gaan. Dan wordt het voor zalmen veel gemakkelijker om de Nederlandse rivieren te bereiken. Dan moeten ook in Duitsland alle obstakels zijn weggewerkt.

'Maar goed, zover is het nog niet. De realiteit is nu dat elke zalm die er in slaagt zijn levenscyclus te voltooien, elke volwassen zalm die Roermond haalt, een wereldprestatie levert.' Thijs Belgers (67) is secretaris van de Visstandbeheercommissie Roerdal.

'Hoe ze hun weg terugvinden naar hun geboorterivier, staat niet helemaal vast.'Beeld Jelger Herder
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden