Elke toon gekneed en opgeruwd met een lichte grom Dave Douglas vertegenwoordigt al het goede in de jazz

ZIJN vroegste muzikale herinnering is dat hij met zijn trompet Billie Holiday probeerde te imiteren. All Of Me en andere nummers uit de collectie oude jazz van zijn vader....

FRANK VAN HERK

Maar Douglas heeft nog meer eigenschappen die maken dat hij een vertegenwoordiger is van al het goede in de eigentijdse jazz. In de vier groepen die hij leidt komt hij telkens op een andere manier met een oplossing voor een essentieel vraagstuk dat veel traditioneler ingestelde generatiegenoten liever uit de weg gaan: hoe geef je de improvisaties een betekenisvolle context.

Het Tiny Bell Trio, waarin Douglas samenspeelt met gitarist Brad Schoeppach en slagwerker Jim Black, geeft richting en inhoud aan de solo's door gebruik te maken van Oost-Europese ritmen en thema's, en door de rollen van solist en begeleider vloeiend in elkaar over te laten gaan. 'Al die muziek, van de Balkan, uit Turkije en Griekenland, leerde ik kennen toen ik in Zwitserland bij een theatergezelschap werkte. Samen met mijn vrouw, die accordeon speelt, ging ik ze uitvoeren, om te ontdekken wat het geheim ervan was. Het eerste dat je ontdekt is dat je het nooit zo zult kunnen spelen als die mensen daar, in dat tempo en met dat gemak. Daar zou je een heel leven voor nodig hebben. Maar dat hoeft ook niet, als je het alleen maar naspeelt is het een gimmick. Je moet het internaliseren, en er iets mee doen.

'Die instelling heb ik tegenover alle muziek. Ik heb een jaar lang klassiek trompet gestudeerd, maar al snel merkte ik dat ik een stuk niet telkens hetzelfde wilde spelen. Na een paar keer lezen zat het in mijn hoofd, en wilde ik het gaan variëren. Absoluut verboden. Ik speel nog wel eens klassieke stukken, maar dan in mijn bewerking, en opengebroken om ruimte te maken voor improvisatie, zoals Schumanns Vanitatus Vanitatum op de laatste trio-cd.

'In Oost-Europese muziek herken je iets, en het is tegelijkertijd vreemd. Het swingt op zijn eigen manier, er zit een soort bluesgevoel in, en ze springen vrij met het materiaal om. Dat inspireert je om ook eens wat andere maatsoorten te proberen. Bij een jazzband denken de mensen: o, die zullen wel Confirmation gaan spelen, en als je dan iets in elf- achtste brengt, zijn ze vaak aangenaam verrast. Het moet tenslotte de sound of surprise blijven. Eén van de functies van jazz is het absorberen van andere stijlen, daarmee verrijk je je eigen vocabulaire en maak je luisteraars attent op wat er nog meer te koop is. Zo is de klezmer weer populair geworden dankzij jazzgroepen als John Zorns Masada, waar ik ook in speel.'

Zijn sextet is ogenschijnlijk Douglas' meest conventionele groep, met drie blazers en een ritmesectie. Maar de vorig jaar verschenen cd In Our Lifetime biedt frissere klanken dan het rondje solo's voor de hele zaak van zo veel mainstream-jazz. De composities bevatten lange uitgeschreven gedeelten, met een grote afwisseling in de tempo's en textuur die de geijkte blues- of songstructuren doorbreekt. Net als Herbie Nichols of Thelonious Monk, van wie Douglas nummers heeft opgenomen, schrijft hij geen riffs om op loos te gaan maar uitgewerkte composities met thema- en stemmingswisselingen. 'Het klinkt paradoxaal, maar ik schrijf veel uit om de musici veel vrijheid te geven. Hoe meer stof ik ze lever, des te meer richtingen kunnen ze inslaan in hun eigen bijdragen. Ik vind het ook leuk als ze dat gelijktijdig doen, in een soort subgroepjes binnen het sextet. Dat is iets heel Amerikaans, denk ik, dat er steeds van alles door elkaar heen gebeurt. Je vindt het ook terug bij een componist als Ives.'

Op In Our Lifetime voert Douglas drie stukken uit van Booker Little, en wijdt hij vier miniaturen aan deze jong gestorven trompettist, die met onder anderen Eric Dolphy heeft samengewerkt. Het inlegvel haalt een uitspraak van Little aan, die ook Douglas' muzikale programma typeert: 'Er moet minder nadruk worden gelegd op technisch exhibitionisme en veel meer op emotionele inhoud, op wat je het humane in de muziek zou kunnen noemen, en op de vrijheid om alles te zeggen wat je wilt.'

Douglas: 'Booker is ook als trompettist belangrijk voor me omdat hij zo goed was in het inkleuren van zijn frasen, door zijn toonvorming. Hij kon een reeks noten spelen die op papier exact hetzelfde waren, maar toch allemaal anders klonken. Daar streef ik ook naar. Je moet, alweer, flexibel zijn. Ik heb het meeste geleerd door muziek van anderen uit te voeren, zoals in de groep New And Used, waarvan ieder lid heel complexe partituren aandraagt. In wat Mark Feldman schrijft hoor je dat hij violist is, bijvoorbeeld, en dan moet je als trompettist je flink inspannen om dat zachte, glijdende weer te geven. Op andere momenten moet je ook rauw en goor kunnen uithalen. Nee, dempers vind ik persoonlijk niet zo prettig, die staan tussen mij en de trompet.

'Jazz is vanaf het begin eigenlijk microtonale muziek geweest, maar dat is nog steeds grotendeels onontgonnen gebied. Iemand heeft bijvoorbeeld een bijzonder geluid op zijn instrument, en als je met hem samen gaat spelen hoor je opeens dat dat komt doordat hij niet zuiver intoneert, naar officiële maatstaven. Booker Little hing er bijvoorbeeld net even onder. Strikt genomen was het dan vals, maar het gaf zijn melodieën wel een heel eigen tint.'

De zangerigheid van Douglas' stijl komt misschien het beste tot zijn recht in wat hij zijn 'string group' noemt, een kwintet met opnieuw Feldman, een cellist, een contrabassist en een slagwerker. In de intro van Going, Going op de cd Five wordt, Billie en Booker indachtig, elke toon gekneed, omgebogen of opgeruwd met een lichte grom, waarna de stemmen van de snaarinstrumenten de trompet omringen met al even klaaglijke glissando's.

De vierde formatie van Douglas, Sanctuary, is een dubbel kwartet dat vrij improviseert in de geest van Ornette Colemans Free Jazz en John Coltrane's Ascension, aangedreven door actuele beats van twee drummers en twee samplers. Er zijn nog geen opnamen van uitgebracht, maar dat zal spoedig gebeuren, want de productiviteit van de trompettist is even opmerkelijk als het hoge niveau van zijn werk. Een duet-cd met drummer Han Bennink wordt tijdens de marathon gepresenteerd, er staan cd's op stapel met het Trio Clusone, het sextet en het trio, en een concert voor trompet, cello, slagwerk en orkest. Bijna allemaal op kleine Europese of Japanse labels, want 'in Amerika wordt meer geëxperimenteerd dan je denkt, maar de platenindustrie steunt je er niet bij'.

In al zijn diversiteit blijft het oeuvre van Dave Douglas bijzonder helder. In welke bezetting hij ook speelt, hoeveel hij ook tegelijk laat plaatsvinden, er is een ordening aangebracht die de luisteraar duidelijk kan waarnemen. De bedoelingen worden nog verder toegelicht met citaten van cultuurfilosofen als Hannah Arendt en Walter Benjamin, veelzeggende titels als Parallel Worlds, door stukken op te dragen aan inspirerende voorbeelden als trompettist Woody Shaw of componist John Cage, of zelfs door ze in begeleidende tekst te verbinden met politieke onderwerpen. Zo verwijst Maquiladora op de tweede Tiny Bell-cd naar wantoestanden in Amerikaanse fabrieken aan de Mexicaanse grens, waar personeel wordt uitgebuit en milieuvoorschriften worden geschonden.

'Er zit iets van in de muziek zelf, in de zin dat er een dramatisch gedeelte is dat een wanhopige situatie uitdrukt, en een dromerig gedeelte waarin toch wat hoop gloort. Maar het is geen programmatische muziek, het voornaamste effect zit in de titel, die mensen erop attent maakt. Had jij er ooit van gehoord? Nou, nu kun je je erin gaan verdiepen.'

Dave Douglas speelt vanavond tijdens de JazzMarathon in de Oosterpoort, Groningen, met het Tiny Bell Trio, en zaterdagavond met zijn sextet en als duo met Han Bennink.

Tournee: Wilhelmina, Eindhoven (21 oktober); Paradox, Tilburg (22 oktober); Bimhuis, Amsterdam (23 oktober).

Recente cd's:

In Our Lifetime (Sextet). New World/Countercurrents 80471-2.

Constellations (Tiny Bell Trio). hat ART CD 6173.

Five (String Group). Soul Note 121276-2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden