Elke luchtbel heeft zijn eigen idioten en oplichters

De stormloop op de beurs is voorbij. Het wachten is op een nieuwe periode van euforie. Al eeuwen volgen maniëen en crashes een vast patroon....

De luchtbel is leeg. Lang leve de luchtbel. Want nu de langste stormloop op de beurzen uit de geschiedenis passé is - twintig jaar lang hield ditmaal het geloof stand dat de bomen toch echt tot in de hemel kunnen groeien - rest slechts één zekerheid: op elke periode van uitzinnigheid en geloof in méér, volgt weer een nieuwe.

Wanneer dat tijdperk komt en hoe krachtig dan het geloof zal zijn, weten alleen waarzeggers. Maar dat de geschiedenis zich herhaalt, zag de filosoof Georg Hegel al. De eerste keer als tragedie, de tweede keer als klucht, preciseerde Karl Marx jaren later.

Een klucht. Of beleggers die nu gevangen zitten in een beleggingsfondsje dat ze in de wilde aandelenjaren te duur kochten en nu aan de straatstenen niet meer kwijt kunnen, het woord 'klucht' appreciëren, valt te betwijfelen. Charles Kindleberger waardeert het wel. De 91-jarige auteur van Manias, Panics and Crashes: a History of Financial Crises, de klassieker uit 1978 waarin hij de anatomie van een luchtbel uiteenzet, kijkt vol leedvermaak naar het huidige bloedbad op de aandelenbeurzen, zo vertrouwde hij onlangs The Wall Street Journal toe.

Gek zijn beleggers altijd geweest. Gek van de geur van geld, en de belofte van meer. Zij voeden de koersen totdat de boel instort, en de cyclus van voren af aan begint. De historie van de beurs is een opeenvolging van luchtbellen die weer leeglopen - sommige betrekkelijk stil en zonder veel schade, andere met veel lawaai en financiële misère. Daarna volgen nieuwe regels en wetten, nieuwe lessen, en perioden van stilstand of gestage groei. Zo reguleert het systeem zichzelf al eeuwen.

Het begint met iets nieuws, beschrijft Kindleberger in een beroemd geworden model. Hollandse tulpenbollen in de zeventiende eeuw, Britse spoorwegen in de negentiende eeuw, grond in Florida in de jaren twintig van de vorige eeuw, Japans vastgoed in de jaren tachtig, internet in de jaren negentig - zolang de vinding maar nieuwe winstmogelijkheden schept.

Fase twee zet in, met expanderende investeringen, geld dat van alle kanten toestroomt en via de beurzen zijn weg vindt naar de veelbelovende nieuwe bedrijven. De autoriteiten helpen mee, met lage renteniveaus. Zo verlaagden Westerse centrale banken in de tweede helft van de jaren negentig de rente. Ondertussen blééf er geld via de beurzen in nieuwe investeringen stromen. In de Verenigde Staten stegen de investeringen als aandeel van het bruto binnenlands product (bbp) van circa 14 procent eind jaren tachtig naar 19 procent tien jaar later, rekent James Montier van zakenbank Dresdner Kleinwort Wasserstein voor. Het waren de jaren van investeren, investeren, investeren.

Fase twee lokt fase drie uit. Te overvloedige toestroom van geld lokt slechte investeringen uit. En waanzin. Ook wie de hausse aanvankelijk heeft gemist, wil dan ineens meedoen. De vraag naar aandelen gaat het aanbod overstijgen. In deze euforische fase treedt 'de theorie van de nog grotere idioot' in werking. Welke sukkel wil nóg meer geld neertellen voor zwaar overgewaardeerde aandelen?

Ook de luchtbel van de jaren negentig beantwoordde aan deze wetmatigheden van Kindleberger, met 'agressieve groeifondsen', de aandelenleaseproducten van Legiolease en allerlei overbodige kapitaalverzekeringen die werden verkocht onder de belofte van acht procent rendement.

Het overoptimisme van de jaren negentig is volgens Montier van Dresdner ook af te lezen uit de overnamegolf en de massale afschrijvingen van goodwill. Montier: 'Goodwill afschrijven is niets anders dan toegeven dat je te veel hebt betaald voor een acquisitie.'

Het duurt in deze fase niet lang meer voordat de beleggers van het eerste uur winst pakken en ermee kappen. Dat gebeurde in 2000 en 2001, zegt Montier. 'Toen kwam de verkoopgolf van insiders.'

Allerlei signalen kunnen tussen deze fase en de volgende zitten, die van acute financiële nood, een Verelendung-achtige fase in het Kindleberger-model waarin een totale afkeer van aandelen zich meester maakt van iedereen. 'Een signaal dat deze fase nadert, kan de ontdekking van zwendel zijn', schreef Kindleberger in 1978.

Dat klinkt nu griezelig vooruitziend, met de beelden op het netvlies van de donderdag in de boeien geslagen Scott Sullivan, de ex-financiële topman van World Com. Maar vrijwel elke luchtbel heeft zijn oplichter. De Italiaan Carlo Ponzi klopte geld uit de zakken van beleggers in de euforische jaren na de Eerste Wereldoorlog en is de naamgever van het woord Ponzi-scheme, voor een piramidespel-achtige oplichterspraktijk.

Ook de South Sea Company deed aan cooking the books. Dit in 1711 opgerichte Britse bedrijf, dat met slaven op Zuid-Amerika zou varen, wist fortuinen op te halen bij beleggers zonder ooit één cent winst te maken. Een soort kruising van Enron en Amazon.com.

'Fraude', zo stelt Montier, 'is een regelrecht gevolg van de wet van John Maynard Keynes: elke vraag schept zijn eigen aanbod.'

Of de fase van de afkeer al voltooid is? Nee, denkt Montier. 'De handelsvolumes op de beurzen zijn nog opmerkelijk hoog. Er moet nog veel kapitaal weglopen.'

Hoe schadelijk het leeglopen van een luchtbel is, is afhankelijk van de omvang van het geleden verlies, de spreiding van het aandelenbezit, de omvang van de schulden en de reacties van de autoriteiten. Wanneer die andere luchtbel, de huizenmarkt, barst, zullen de gevolgen veel schadelijker zijn, zo suggereren becijferingen van De Nederlandsche Bank.

Toch. Honderd jaar koershistorie ziet er veelbelovend uit: omhoog gaat het uiteindelijk altijd. Maar timing is alles. Er waren perioden, voordat de jongste stormloop op aandelen begin jaren tachtig inzette, dat de aandelenmarkt tien jaar amper van zijn plaats kwam. Op de lange termijn gaat het misschien weer omhoog. Maar, zei Keynes: op de lange termijn zijn we allemaal dood.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden