Elke generatie moet rebelleren

Pat Metheny maakt jazz voor het volk. Hij werkte met jazzhelden als Sonny Rollins en Herbie Hancock, met de minimalist Steve Reich en met David Bowie....

Het is één uur 's nachts in de Duitse havenstad Kiel, tegen de grens van Denemarken. Meestergitarist Pat Metheny heeft zojuist een vlammend concert gegeven. Overdag heeft hij uitgebreid gerepeteerd met de twee jonge Duitse musici die hem hebben begeleid. 'Ik ga nu naar mijn hotel, nog een uurtje of twee, drie studeren', zegt de 48-jarige Amerikaan opgewekt. Het is zomaar een dag uit de tournee die Metheny deze maand langs zes Europese festivals voert. Op vijf ervan is hij Artist in Residence, wat betekent dat hij er als publiekstrekker meerdere concerten per dag geeft, op eigen verzoek met louter lokale musici. Op het North Sea Jazz Festival speelt hij komend weekeinde met zes Nederlandse groepen.

De onophoudelijke werkdrift van Patrick Bruce Metheny is de stabiele factor in een eclectische carrière. Hij groeide op in het boerendorp Lee's Summit in de staat Missouri. Zijn vader was de lokale autohandelaar. Na aanvankelijk op trompet te zijn begonnen, in navolging van zijn vader en zijn oudere broer, wisselde Pat op zijn veertiende naar gitaar. Binnen een jaar speelde hij bebop in de jazzclubs van Kansas City. Als tiener trad hij vijf à zes dagen in de week op. 'Er waren gewoon weinig andere gitaristen. En ik speelde wel aardig.'Tot tien jaar geleden gaf Metheny driehonderd concerten per jaar. Nu doet hij het rustiger aan en zijn het er ongeveer de helft.

Na dames van middelbare leeftijd, idolate dertigers - waaronder een enkele look-alike - en schuchtere tieners blij te hebben gemaakt met een handtekening of een origineel Pat Methenyplectrum, neemt Metheny plaats in zijn kleedkamer. Zoals altijd uiterst casual gekleed: korte broek, gympies, T-shirt. Het karakteristieke pluizige haar omlijst een gebruind gezicht. Vanavond was het eerste concert na een paar weken vakantie en het doet de gitarist zichtbaar goed om weer te hebben opgetreden. 'Niets zo verslavend als spelen voor publiek.'

De wijd verbreidde theorie dat jazz muziek is waar je naar moet leren luisteren, is volgens Metheny onzin. 'Toen ik op mijn elfde een plaat van de free-jazz saxofonist Ornette Coleman hoorde was ik meteen verkocht. Als kind houd je je helemaal niet bezig met de vraag of iets moeilijke muziek is en in welk genre het past.'Toch is de gitarist een periode rond zijn twintigste een echte jazz-snob geweest. Als de jongste docent, die er ooit geweest was, gaf hij les aan de prestigieuze Berklee School of Music in Boston en hij speelde bij de vibrafonist Gary Burton. 'Ik moest niks van rockmuziek hebben. Jimi Hendrix is volledig langs mij heen gegaan, terwijl ik er wel de juiste leeftijd voor had.'

Sinds zijn eerste plaat, het achteraf als revolutionair beschouwde Bright Size Life uit 1975 met basgitarist Jaco Pastorius en drummer Bob Moses, is Metheny's spel steeds verder verwijderd geraakt van de traditionele bebop. Zijn onmiddellijk herkenbare, vol en vloeibaar klinkende geluid en zijn melodieuze open improvisaties zijn onderdeel van de unieke Methenystijl. 'Elk jaar raak ik verder geïsoleerd van de rest van de wereld. Daar ben ik trots op.'

In de rest van de wereld, zegt Metheny, draait het om korte aandachtspannes. 'Cultuur is op dit moment heel divers. Veel diverser dan in de jaren zeventig en tachtig, maar helaas ook van veel mindere kwaliteit. De meeste dingen die heel goed zijn, zoals een roman van Dostojevski, een pianostuk van Brahms, een plaat van Miles Davis of de muziek van de Pat Metheny Group, kosten meer dan een klein beetje concentratie om ze te begrijpen. De populaire cultuur is daar helemaal niet op gericht. Alleen in de bioscoop geven mensen zich nog over aan een verhaal van anderhalf uur.'

De vriendelijke Pat Metheny een cultuurpessimist? 'Helemaal niet. De situatie zal zeker weer verschuiven. Kijk, we zitten nu in het post-Nirvana tijdperk. Toen Nirvana opkwam werd het voor de tweede keer verdacht om echt iets van muziek af te weten, net als na The Sex Pistols in de jaren zeventig. Alles wat te maken had met virtuositeit werd terzijde geschoven als 'niet cool'. Voor mij wordt dat gepersonificeerd in de clip van Smells like teen spirit, waarin Kurt Cobain een Eddie van Halen-solo nept op een manier van: fuck that.'

Kleine stromingen in de popmuziek hebben volgens Metheny een grote impact op de cultuur. Het heeft weinig zin om ertegen te vechten, dus hij is geen Nirvana-hater. 'Welnee, geweldige band toch?'grijnst hij. 'Kijk, ik functioneer in de marge. Zij in de mainstream. Iedereen die iets met jazz van doen heeft zit in de periferie van die discussie.'Metheny is even stil en zegt dan: 'Waarom ik me niet zo druk maak: aan de andere kant heb je weer het Norah Jones-fenomeen. Acht miljoen mensen hebben een cd gekocht van iets heel simpels en moois. Dat demonstreert dat er mensen zijn die hongerig zijn naar the real thing.'

Ook Metheny's net verschenen solo-cd One Quiet Night is een staaltje sfeervolle eenvoud. Op een novemberavond in 2001 zat de gitarist in zijn huis in New York wat te pingelen op een nieuwe gitaar: een speciaal voor hem gebouwde akoestische baritongitaar met een afwijkende stemming en een lage, diepe klank. De huiskameropnamen bevielen Metheny zo goed dat hij ze op cd heeft uitgebracht. Eén van de nummers die hij speelt is een superhit van Norah Jones.

Metheny twijfelde of hij het nummer wel op zijn cd zou zetten. 'Ik zou ervan kunnen worden beschuldigd dat ik het alleen maar heb opgenomen omdat het een hit is. Maar dat is dus niet waar, toen ik het opnam was ze nog niet doorgebroken.'De nu al legendarische bar in New York waar Norah Jones twee jaar lang iedere week haar liedjes speelde voor een handjevolpubliek ligt tegenover Metheny's huis. De gitarist was fan, en zijn favoriete nummer was Don't know why, voor Jones geschreven door de jonge songwriter Jesse Harris. 'Ik vond het prachtig: een nieuwe standard. Van een kennis kreeg ik haar demo - die later trouwens de cd is geworden omdat ze hem niet heeft kunnen overtreffen - en ik heb mezelf het nummer geleerd.'

Voor het eerst ervaart Metheny dat het eigenlijk heel prettig kan zijn om een nummer te spelen dat iedereen kent. 'Het publiek kan horen wat ik ermee doe. Ik speel het steeds anders, verander de toonsoort, voeg nieuwe samenklanken toe... Jazzstandards worden door het grote publiek toch meestal niet herkend en dan nog, ze zijn al zo vaak gespeeld dat je altijd refereert aan een referentie van een andere versie van een bewerking. Dit nummer is fris en veel mensen kunnen het meevoelen.'

Het is de tweede keer in zijn leven dat Metheny in aanraking komt met een hit. De eerste schreef hij zelf, voor de soundtrack van de film The Falcon and The Snowman uit 1985: This is not America, gezongen door David Bowie. 'Ik krijg een vreemd soort bevrediging uit het feit dat het de enige keer is dat ik heb geprobeerd een hit te schrijven en dat het meteen is gelukt.'Metheny lacht: 'Dus voorlopig brand ik mijn handen niet aan een tweede poging.'Dan serieus: 'De tekst van David is overigens wel één van de beste protestsongs, nu opnieuw actueel. Het verbaasd me dat nog niemand er een nieuwe versie van heeft gemaakt.'

Metheny mist een drang tot rebellie bij de laatste generaties musici. Terwijl hij van jongs af aan optrad voor zijn leeftijdsgenoten zonder een noot consessie te doen, speelden jonge jazzmusici in de jaren tachtig en negentig voor oudere mensen. 'Die onbegrijpelijke behoefte aan ouderlijke goedkeuring is heel slecht voor de jazz. Daardoor is een generatie luisteraars ontstaan zonder rolmodellen, want de musici van hun leeftijd stonden met een stropdas om voor hun ouders te spelen.'In de Verenigde Staten wordt de schade op het moment voorzichtig ingehaald door zogeheten jam bands als Phish en Medeski, Martin & Wood die talloze, min of meer aan elkaar gejamde concerten geven. Doordat Trey Anastacio, de gitarist van Phish, in interviews steeds Metheny noemt als inspiratiebron zie je bij concerten van de Pat Metheny Group plotseling allemaal vijftienjarigen opduiken.

'Die jam bands improviseren natuurlijk heel slecht. Maar het is tenminste improvisatie, dat is al iets. Ik zou alleen willen dat mensen wat meer van die robotische, militair-achtige beats af zouden stappen. Ik wacht al veertig jaar op iets anders dan boem-tsjak boem-tsjak; op een nieuwe generatie die die verstikkende vibe van onze cultuur nu eens écht afwijst en zélfs iets doet. Nu komt elke nieuwe generatie met een politieke variant op dezelfde ouwe troep. Ze dragen andere kleren, houden hun gitaren anders vast, maar ze spelen in feite hetzelfde als The Yardbirds in 1964. Kom op jongens, elke generatie moet rebelleren en met eigen nieuwe dingen komen. Andere kleren aantrekken is niet genoeg.'

Daarom is het volgens Metheny zo belangrijk dat jazz volksmuziek blijft, van de straat. 'Het moet over nu gaan, niet over vroeger. Er is een sterke beweging die jazz wil institutionaliseren, zoals Wynton Marsalis met het Lincoln Center. Prima hoor, maar ik hoop toch dat jazz altijd mensenmuziek blijft.'Is het dan ook een bewuste keuze van Metheny om er altijd zo gewoontjes bij te lopen? 'Als ik me érgens ongemakkelijk bij voel is het bij het imago van international jazz superstar. Ik hou er ook niet van mijn foto op posters en in tijdschriften te zien. Aan de andere kant erken ik dat het één niet zonder het ander gaat. Als ik optredens wil krijgen moet ik op tijdschriften staan. Maar je zult mijn kop nooit zien op de voorkant van mijn platen.'

”Muziek gaat niet over mij, het ¿ i s waar het over gaat. Ik ben het liefst volledig onzichtbaar; alleen maar geluid. Als het aan mij ligt draag ik een anoniem uniform, een overall als een service worker. Muziek maken is een noodzakelijk, dienend beroep.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden