Opinie

'Elke bestuurder kan iets leren van Hooijmaijers'

De zaak-Hooijmaijers ontleent zijn relevantie aan de herkenbaarheid van bestuurlijke dilemma's. Dat betoogt hoogleraar bestuurskunde Leo Huberts.

Ton HooijmaijersBeeld ANP

Ton Hooijmaijers was een boeiende en ondernemende bestuurder. Een echte 'aanjager', noemde een collega hem. Hij was VVD-gedeputeerde in Noord-Holland met ruimtelijke ordening, grondzaken, Schiphol en financiën in zijn portefeuille. Vandaag staat hij voor de rechter, in een geruchtmakende zaak met beschuldigingen van corruptie, valsheid in geschrifte en witwassen. Zelf ontkent hij. Hij voelt zich geslachtofferd, na een intensief rijksrecherche-onderzoek en nu een rechtszaak tegen hem, zijn vrouw en een bevriende makelaar. Pas na 2,5 jaar van invallen en beschuldigingen kan hij zich verantwoorden. Het is aan de rechter om tot een oordeel te komen in een van de opvallendste en grootste corruptiezaken sinds Lockheed. Wat maakt de affaire zo opvallend en groot?

Ten eerste is er de (financiële) omvang van de beschuldigingen in de tenlastelegging. Het Openbaar Ministerie denkt genoeg bewijs te hebben voor omkoping door diverse bedrijven, met verschillende belangen en met bedragen variërend van enkele duizenden tot honderdduizenden euro's. Ik ken sinds Lockheed geen affaires met die omvang aan (verondersteld) privaat voordeel van een publieke bestuurder (bij de Lockheed-affaire ging het om prins Bernhard, die in ruil voor 1,1 miljoen dollar Lockheed zou hebben geholpen bij de verkoop van vliegtuigen aan Nederland).

Daarnaast telt ten tweede dat de verscheidenheid aan (mogelijke) integriteitsschendingen ongekend is. Het gaat om belangenverstrengeling in vele soorten en maten. De dagvaarding veronderstelt een ingewikkeld en doordacht patroon van misbruik van publieke macht. Daaronder het privé incasseren van kleine en grote bedragen, het verhullen van de wijze waarop werd geïncasseerd, het organiseren daarvan via een bevriende makelaar en een adviesbureau van zijn vrouw op het adres van zijn moeder, en valse facturen om bedragen te innen. Kortom: een crimineel netwerkje om privéprofijt van publieke macht te organiseren en te verhullen. Mocht dat worden bewezen, dan is dat ongekend.

Ten derde is er het aspect dat het bij omkoping altijd gaat om een (publieke) bestuurder en een externe partij (in dit geval vele bedrijven). In mijn ogen is de veronderstelling onzinnig dat het dan louter of primair gaat om het ethisch falen van de politicus of bestuurder. Ook de bedrijven valt wat te verwijten, en dat maakt het belangrijk dat die verantwoordelijkheid - ook strafrechtelijk - aan bod komt. Het is nog even afwachten of het Openbaar Ministerie over zal gaan tot vervolging van beschuldigde bedrijven, maar het is voor het bestrijden van 'poldercorruptie' cruciaal dat die stap wordt gezet, bij voorkeur ook door de zaken te verbinden.

Dat is ook 'preventief' van groot belang. Ondernemers en projectmanagers die denken hun belang te kunnen dienen door te smeren, fêteren en om te kopen, moeten meer dan vroeger weten dat ze daarvoor gestraft kunnen worden.

Integriteitsdilemma's
Tot slot, en in mijn ogen eveneens cruciaal, is dat het bij deze zaak gaat om integriteitsdilemma's waarmee vele bestuurders in Nederland dag in dag uit te maken hebben. Welke verantwoordelijkheid en macht heb je als publieke bestuurder? Met welke belangen en betrokkenen heb je dag in dag uit te maken? Hoe verhouden die zich tot mogelijke privébelangen en -contacten en hoe ga je daarmee om?

Kan de wethouder sport actief zijn in de lokale voetbalvereniging? Mag een gedeputeerde ruimtelijke ordening belangen hebben bij bedrijven op zijn beleidsterrein? En hoe zit dat met zijn partner, familieleden, vrienden, et cetera? Dat brengt talrijke dilemma's met zich mee, en de zaak- Hooijmaijers zal hopelijk leiden tot meer reflectie op juist dit punt. Wat kan een 'ondernemende bestuurder' maken en wat niet?
Daaraan zal bijdragen dat snel ook de visie en ervaringen van Hooijmaijers zelf duidelijk worden. Hij meldde in een korte reactie op de beschuldigingen: 'Ik ben en blijf onschuldig en ben blij dat de rechter nu kan oordelen en ook ik gehoord word.' Dat biedt perspectief.

Duidelijkheid over zijn ervaringen in het beleidsnetwerk met bedrijven en belanghebbenden en over de uitdagingen en verleidingen waarmee je dan te maken krijgt, kan ons veel leren over dilemma's waarmee vele bestuurders dagelijks te maken hebben.

Een commissie 'Schoon Schip' is ondertussen binnen de provincie Noord-Holland in de weer om in kaart te brengen hoe het zat met de bestuurlijke en ambtelijke omgeving waarin Hooijmaijers opereerde. Is hij de enige die wat te verwijten valt of was er meer mis? Hopelijk komt daarover snel duidelijkheid.

Al met al gaat het in deze zaak om diverse aspecten in het hart van de discussie over goed en integer besturen. Een discussie die de laatste jaren onder het (eerste) kabinet Rutte vooral is genegeerd. Jammer, maar wie weet, brengt de discussie over deze affaire ons (en het nieuwe kabinet) verder wat betreft de invulling van goed besturen inclusief de grenzen van 'ondernemend besturen'.

Leo Huberts is hoogleraar bestuurskunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden