Elk groot rijk stort vroeg of laat in

Als minister van Buitenlandse Zaken werkte Edoeard Sjevardnadze mee aan de ontmanteling van het Sovjetrijk. Hij heeft geen heimwee naar de ‘stabiliteit’ van de Koude Oorlog....

De residentie van Edoeard Sjevardnadze ligt in de heuvels van Tbilisi, in het deel van de stad waar de lucht zuiver genoeg is om te kunnen worden ingeademd door diplomaten en medewerkers van internationale organisaties. Tegenover zijn ommuurde villa annex werkpaleis verrijst een veel groter en imposanter gebouw. Het blijkt de nieuwe Britse ambassade te zijn, symbool van de herontdekking van Georgië als westerse uitkijkpost op de Kaukasus.

Sjevardnadze heeft zijn huidige onderkomen te danken aan de lange periode dat hij diende als leider van Georgië, van 1992 tot 2003. In dat jaar, dat voor veel Georgiërs alweer een eeuwigheid geleden lijkt, werd hij onttroond in de ‘Rozenrevolutie’ door de jonge en energieke Michail Saakasjvili. Zijn residentie mocht hij houden, want Saakasjvili had grootsere plannen.

Inmiddels torent hoog boven de oude stad Misja’s nieuwe presidentiële paleis uit, een neoklassiek gebouw dat gelijkenis vertoont met de gerenoveerde Rijksdag in Berlijn. Het doet bijna vergeten dat de gemiddelde Georgiër van een handvol euro’s per maand moet rondkomen en zich dezer dagen vooral zorgen maakt over de houtvoorraad voor de komende winter.

Vergane glorie
Waar Saakasjvili’s paleis de ambities van het ‘nieuwe Georgië’ moet uitstralen, hangt rond Sjevardnadze’s optrekje de waas van vergane glorie en gestolde Sovjetchic. De toegangspoort wordt goed bewaakt door liefst drie veiligheidsmensen. Te goed wellicht voor een 81-jarige oud-politicus, die in eigen land na een bewind van meer dan tien jaar snel in de vergetelheid raakte. Maar de veiligheidsmaatregelen zijn niet overdreven voor wie zich herinnert dat Sjevardnadze tijdens zijn presidentschap drie moordaanslagen overleefde.

Eenmaal binnen wordt het gevoel beland te zijn op een plek waar de tijd verstild is, sterker. Het grootste deel van de tuin voor zijn werkvertrekken is ingeruimd voor een groot marmeren grafmonument gewijd aan zijn vrouw Wanoeli, die in 2004 overleed. Sjevardnadze was dol op haar en is de klap, zeggen Georgiërs, nooit te boven gekomen. Het doet denken aan de liefde van zijn vroegere baas, Michail Gorbatsjov, voor zijn vrouw Raisa.

De royale werkkamer waar Sjevardnadze zijn bezoek ontvangt, is tevens de plek waar hij een paar jaar geleden zijn memoires afrondde. Hij mag dan niet, zoals Gorbatsjov, met een Nobelprijs voor de Vrede gelauwerd zijn, het staat voor velen buiten kijf dat de Georgiër, die in 1985 door Gorbatsjov naar Moskou werd gehaald, een grote rol speelde in de onttakeling van het Sovjet-imperium en de Duitse hereniging.

Gorbatsjov en Sjevardnadze waren allebei ‘zuiderlingen’ in het Sovjetrijk, die respectievelijk in Stavropol en Georgië carrière maakten, zich verbazend over de inertie en innerlijke rot van het systeem. Het aantreden van Sjevardnadze, die in Georgië in de partij omhoog was geklommen als corruptiebestrijder, als Sovjetminister van Buitenlandse Zaken in 1985 was een van de uiterlijke symptomen van de revolutie die Gorbatsjov begon: de goedlachse en flexibele Georgiër verving Andrej Gromyko, wiens stalen gezicht veel weggaf over zijn opstelling in internationale fora.

Terugkijkend naar het revolutionaire jaar 1989 en de val van de Berlijnse Muur, wijst Sjevardnadze erop dat het allemaal heel anders had kunnen lopen als van Sovjetzijde niet zo behoedzaam was gereageerd. ‘Ik kan me niet precies herinneren waar ik op die dag was, maar we werden natuurlijk goed op de hoogte gehouden over de ontwikkelingen. Van onze ambassade in Berlijn hoorden we dat de situatie gespannen was en dat men niet zeker wist hoe de verschillende legeronderdelen zouden reageren. Er stond toen nog een Sovjetleger van een half miljoen soldaten in het hart van Duitsland, dus u kunt wel nagaan dat dit explosief nieuws was.’

De plotselinge uitstroom van tienduizenden Oost-Duitsers naar de westerburen door de grensovergangen van Berlijn, was uiteindelijk een logisch gevolg van de door Gorbatsjov zelf gepropageerde ‘Sinatra-doctrine’ – Oostblokleiders moesten zelf met hun bevolking in het reine komen over hoe ze zouden hervormen, ieder op ‘zijn eigen manier’, zonder te kunnen rekenen op steun van Sovjettanks.

Maar de feitelijke ontmanteling van de grenzen die een groot Sovjetleger sinds de Tweede Wereldoorlog bewaakt had, ging sommige militairen eenvoudigweg te ver. Een van hen, chefstaf Achromejev, pleegde nadien zelfmoord.

Sjevardnadze: ‘Het Sovjetleger in Duitsland was in grote trekken tamelijk neutraal. Maar er waren kleine demonstraties die de spanningen toonden, en wij kregen berichten over veel grotere acties die werden gepland. Er was een reëel gevaar dat het leger zou interveniëren om het proces waarin de Muur omviel tegen te houden. En dat zou, daarvan ben ik overtuigd, tot een Derde Wereldoorlog geleid hebben.’

‘En dus besloten partijleider Gorbatsjov en ik naar Berlijn te vliegen om de generaals ervan te doordringen zich niet te bemoeien met dit proces. Gorbatsjov was daartoe natuurlijk, als opperbevelhebber, ook gemachtigd. Ik denk dat deze reis, het verschijnen van twee Sovjetleiders in Berlijn, de situatie gered heeft. Het proces van vereniging kon voortgaan.’

Natuurlijk was er ook in het Politbureau in Moskou, het hoogste besluitvormingsorgaan van de Sovjet-Unie, diepe verdeeldheid en onenigheid over de vraag wat te doen, beaamt Sjevardnadze. ‘Er is geen paniek uitgebroken toen het nieuws uit Berlijn ons bereikte, maar er waren diepe meningsverschillen. Een deel van het Politbureau was tegen hereniging en vond dat de Sovjet-Unie het recht had om haar invloed over Duitsland te behouden.’

Die innerlijke verdeeldheid werd treffend geïllustreerd in Camp David in mei 1990, toen Gorbatsjov voor het eerst openlijk tegen president Bush zei dat een herenigd Duitsland zelf kon beslissen tot welke alliantie het zou toetreden. Er brak volgens aanwezigen een soort muiterij uit aan de Sovjetkant van de onderhandelingstafel.

Opvallend is dat Sjevardnadze de Duitse hereniging volledig in het perspectief plaatst van de beëindiging van de Koude Oorlog, waar Gorbatsjov en hij volgens hem in eerste instantie op uit waren. ‘De Duitse hereniging liep samen met een heel belangrijk proces – de beëindiging van de Koude Oorlog. De Sovjet-Unie trad actief op in dat proces, wij waren tot op zekere hoogte de initiatiefnemers. In dat proces slaagden we erin normale politieke relaties aan te knopen met de Verenigde Staten. Ten tijde van de val van de Muur was er een bilaterale ontmoeting in Malta, waar besloten werd dat de Sovjet-Unie en de VS geen vijanden waren. Later volgde een andere verklaring: niet alleen waren we geen vijanden meer, maar zelfs partners!’

Rijk van het Kwaad
‘Dat was een grote gebeurtenis. U kent natuurlijk president Reagans uitspraak over het Rijk van het Kwaad. Zo was het. Ze dachten werkelijk dat wij het rijk van het kwaad waren.’

Hoewel Gorbatsjov en Sjevardnadze met hun laissez faire-houding ten aanzien van de Warschaupactlanden zelf de aanzet gaven voor de verschrompeling en latere ineenstorting van het hele Sovjetrijk, beschouwt de Georgische staatsman-in-ruste de twee als afzonderlijke, ‘niet gerelateerde’ processen. De houding tegen de satellietstaten en de instemming met de Duitse vereniging was een ‘politiek besluit’, terwijl de instorting van het Sovjetrijk een ‘noodzakelijk historisch proces’ was.

‘Hoewel het een socialistisch systeem had, was het in wezen een rijk, een enorm rijk. En alle rijken in de wereld storten vroeg of laat in, ook het Sovjetrijk. Ik was daar altijd van overtuigd, maar deelde deze inschatting met niemand. Het was verboden dat soort gedachten te delen. Maar elke Sovjetpoliticus had natuurlijk zijn eigen analyse over wat er in het land gebeurde. Waar ik me in vergiste, was het tijdstip. Ik dacht dat het zeker nog tien jaar zou duren.’

Koloniale erfenis
Dat de ‘geleidelijke vernietiging van het grootse rijk’ tevens de onafhankelijkheid zou betekenen voor Georgië, stond voor Sjevardnadze vast. Hij is er trots op dat Georgië zich als eerste Sovjetrepubliek afscheidde van de Unie en ziet ook de huidige slechte verstandhouding tussen beide landen in de context van de koloniale erfenis. ‘De tegenstellingen tussen Russische leiders en Georgië zijn niets nieuws. Georgië was meer dan honderd jaar een Russische kolonie, met alle gevolgen van dien.’

Misschien om die reden toont hij zich meestal redelijk mild jegens Michail Saakasjvili, een van de aanstichters van de straatrevolutie die zes jaar geleden een eind maakte aan Sjevardnadze’s bewind, dat alom als zeer corrupt werd gezien. Zoals veel Georgische politici, heeft hij hem roekeloos optreden verweten in de oorlog die vorig jaar om Zuid-Ossetië uitbrak. Dit voorjaar voegde hij zich bij het koor van critici dat Saakasjvili (tevergeefs) opriep op te stappen.

Vandaag geeft Sjevardnadze er de voorkeur aan om te beklemtonen dat hij, net als Saakasjvili nadien, altijd een pro-westerse koers heeft gevaren. ‘Wat internationale oriëntatie betreft, is er weinig verschil tussen Saakasjvili en mij – ik wilde ook lid van de NAVO worden.’ Het staat volgens hem vast dat Oekraïne en Georgië ooit lid zullen worden van de alliantie, ‘maar ik kan u niet zeggen wanneer’.

Waar het wringt met zijn jonge opvolger, is een kwestie van maatvoering en van gezond verstand. ‘Wat we ook zeggen over oriëntatie – westers, oosters – het komt er nu vooral op aan om de relaties met Rusland te ordenen en te verbeteren. President Medvedev heeft ook gezegd dat hij dat wil, maar dan zonder Saakasjvili. Het is onmogelijk om met Rusland te vechten. Daarvoor is het een te grote macht.’

Sjevardnadze spreekt langzaam en afgewogen. Hij heeft het over de Tweede Wereldoorlog als hij de Derde bedoelt. Na drie kwartier oogt hij vermoeid en geeft hij aan dat het genoeg is. Heeft hij ooit last van heimwee naar de ‘stabiliteit’ van de Koude Oorlog? ‘Nee, absoluut niet. De instorting van de Sovjet-Unie, de breuk met Georgië, Oekraïne en de anderen – het was allemaal een natuurlijk proces. Normaal denkende mensen koesteren daarover geen nostalgische gevoelens.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden