Elite moet kloof met lager opgeleiden dichten

Het Britse 'nee' tegen Europa symboliseert het einde van de culturele hegemonie van het neoliberalisme. De elites moeten een nieuw compromis zoeken met lager opgeleiden, betoogt Peter Giesen.

François Hollande. Beeld afp

De Franse bankier Benoît d'Angelin arriveerde in de jaren tachtig in Londen. De City was Engels. Een suf zootje van old boys die 'al om 4 uur 's middags naar huis gingen', zoals d'Angelin misprijzend opmerkt. Tot Margaret Thatcher de beurshandel liberaliseerde. 'De Amerikanen kwamen om de boel op te schudden', zegt d'Angelin in Le Monde. De City groeide uit tot hét symbool van neoliberalisme in Europa: een kosmopolitisch circus van hebzucht, waar handelaren uit de hele wereld krankzinnige werkweken maken om nog krankzinniger bonussen te incasseren. De Brexit zal deze 'dynamiek' breken, vreest d'Angelin: 'Het is het einde van een cyclus van dertig jaar.'

De Brexit is veel meer dan een crisis in de Europese Unie. De Britse 'nee'-stem symboliseert het einde van de culturele hegemonie van het neoliberalisme. Niet alleen in Europa. In de Verenigde Staten scoort Donald Trump met dezelfde thema's. Boosheid over de toegenomen economische ongelijkheid en onzekerheid. Verzet tegen immigratie, verlangen naar eigen identiteit.

De Brexit splitste Groot-Brittannië in tweeën. Vorige maand eindigden de Oostenrijkse presidentsverkiezingen in een soortgelijk schisma tussen hoger en lager opgeleiden. De afgelopen week vlogen de bittere verwijten over en weer. Leave bestond uit domkoppen die het stemrecht eigenlijk niet waard waren. Remain uit arrogante snobs die volkomen terecht de rekening gepresenteerd kregen voor dertig jaar neerbuigendheid. Politiek is strijd en van hevige meningsverschillen hoef je niet meteen te schrikken. Maar zo'n diepe kloof tussen hoog en laag stelt de sociale cohesie zwaar op de proef.

Dynamiek

'Er is een historisch compromis nodig tussen de elites en de volkeren om het Europees project weer op gang te brengen', aldus de voormalige Franse minister van Buitenlandse Zaken Hubert Védrine in Le Monde. Maar hoe zou zo'n compromis eruit kunnen zien? 'Een Europa dat beschermt', was het Franse antwoord op de Brexit. Een goede gedachte. 'Als iets bij veel verkiezingen in Europa heeft weerklonken, dan is het wel een roep om bescherming', schreef Paul Scheffer in zijn essay De vrijheid van de grens. 'Daarbij gaat het om sociaal protectionisme, om verzet tegen de inperking van de verzorgingsstaat door een 'neoliberale' politiek die ook nog eens werkloosheid met zich meebrengt en de middenklasse onder druk zet. En het gaat om cultureel protectionisme - het idee dat nationale identiteiten worden ondermijnd in een grenzenloze wereld.'

Het neoliberalisme was een antwoord op de stagnatie van de klassieke verzorgingsstaat in de jaren zeventig. Maar er werd een 'dynamiek' in gang gezet die niet erg vriendelijk is geweest voor de arbeiders uit Sunderland, Lotharingen of Almere, laat staan uit Andalusië of Thessaloniki. In 1980 verdiende de bovenste 10 procent van de inkomens in de ontwikkelde landen 7,1 keer zo veel als de laagste 10 procent. In 2015 was dat 9,6 keer zo veel. Dat komt niet alleen doordat de topinkomens - vooral de top 1-procent - stegen, maar ook doordat de inkomens van de onderste 40 procent daalden, aldus de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling. De OESO constateerde ook een toename van flexwerk (zzp, tijdelijke contracten, deeltijd, nulurencontracten), vooral ten nadele van lager opgeleiden.

Donald Tusk. Beeld reuters

Vernederende cultuur

De cijfers vertellen niet het hele verhaal. De afgelopen decennia is een cultuur ontstaan waarin het individu steeds meer persoonlijk verantwoordelijk werd gesteld voor zijn succes. Rijkdom is eigen verdienste, armoede eigen schuld. Het is een cultuur die aan de onderkant van de samenleving als vernederend wordt ervaren.

Er zijn manieren om die toegenomen ongelijkheid terug te draaien, aldus de OESO. Herverdeling door hogere belastingen bijvoorbeeld, vooral voor rijke burgers en grote bedrijven. Maar door de globalisering is dat lastig geworden: een land dat zijn belastingen verhoogt, ziet burgers en bedrijven vluchten naar goedkopere landen.

Daar komt Europa weer in beeld. Europa als geheel is wél groot genoeg om een politiek tegenwicht voor de macht van het grote bedrijfsleven en de financiële wereld te vormen, zegt de Franse econoom Thomas Piketty. Het is een paradox: alleen door internationale samenwerking kan de natiestaat weer enige greep op de economie krijgen. Wie zich terugtrekt achter zijn eigen grenzen, is kansloos tegenover het financiële geweld van beurzen en grote bedrijven. Soeverein, maar machteloos.

'Veel mensen hebben het idee dat zij niet profiteren van de globalisering, dat slechts een kleine elite er baat bij heeft', zei Piketty in de Volkskrant. 'Daardoor kun je een meerderheid krijgen die de globalisering terug wil draaien. Dat zou dom zijn. Ik geloof in vrijhandel en een vrije uitwisseling van kapitaal en arbeid. Daar wordt iedereen beter van. Alleen moeten we een manier vinden om de opbrengsten eerlijker te verdelen. Als we die niet vinden, zal de roep om nationalisme en protectionisme steeds sterker worden.'

Mark Rutte. Beeld Martijn Beekman

Protectionisme

Europa moet een welwillende vorm van protectionisme bieden, om te voorkomen dat een schadelijke vorm de overhand krijgt, een vorm die zich verschanst achter nationale grenzen en een agressief beleden eigen identiteit. De noodzaak daartoe werd eens te meer aangetoond door een Brexit-campagne die in het teken van immigratie stond. Maar liefst 77 procent van de Britten vindt dat er te veel immigranten zijn, 52 procent denkt dat een Brexit tot minder immigratie zal leiden.

In Groot-Brittannië spitste de discussie zich vooral toe op immigranten uit Polen en andere Oost-Europese landen. Vooral lager opgeleiden ondervinden de concurrentie van werknemers uit goedkopere Europese landen, zeggen ook de vakbonden in Frankrijk en Nederland. 'Onder lager opgeleiden is een enorme aversie tegen immigratie ontstaan, omdat mensen zien dat in sommige bedrijven 60 procent van het werk door buitenlandse werknemers wordt gedaan', zegt Masja Zwart van de FNV. Volgens Zwart kan een Pool, een Roemeen of een Portugees wel 50 tot 70 procent goedkoper zijn dan een Nederlandse werknemer, als een bedrijf handig gebruik maakt van de mazen in de wet en de gebrekkige controle.

Charles Michel. Beeld belga

Meer bouwvakkers

Het aantal werknemers dat onder de Nederlandse bouwcao valt, is teruggelopen van 163 duizend in 2009 tot 96 duizend in 2016. Nu heeft de bouw een aantal slechte jaren achter de rug, maar volgens Ellen Hoeijenbos van FNV Bouw komt de teruggang niet doordat het werk navenant is afgenomen. Wel omdat steeds meer bouwvakkers uit het buitenland komen of zzp'er zijn geworden.

Immigratie is lang niet altijd slecht. Aan sommige werknemers is een tekort. Bovendien kan arbeidsmigratie de economische groei bevorderen, stelt de London School of Economics in een studie naar de gevolgen van immigratie voor het Verenigd Koninkrijk. Het werk van een Pool kan niet door een Brit worden gedaan. De Pool creëert welvaart waardoor Britten elders werk vinden.

Niettemin heeft Europa een 'lose-lose model' gecreëerd, stellen de Europese vakbonden en werkgevers in de bouwsector. Bedrijven zien zich genoodzaakt goedkope krachten in te huren en werknemers verliezen hun rechten.

Het vrije verkeer van werknemers is een van de grote dogma's van de Europese Unie, maar van een 'Europa dat beschermt' is hier geen sprake. De nationale verzorgingsstaat, met veel strijd en moeite opgebouwd, wordt hier ondermijnd door 'een weeffout in het Europese systeem', zoals Zwart zegt.

Ook hier zeggen cijfers niet alles. De weerzin tegen immigratie kan niet louter worden verklaard door slechte persoonlijke ervaringen. Ik maakte ooit een reportage in het Zuid-Franse Fréjus, waar de helft van de kiezers op het Front National had gestemd. Toch is Fréjus een rustig stadje zonder grote sociale problemen. 'We leven hier goed, maar dat willen we vooral zo houden. Het mag hier geen Marseille worden', zeiden FN-kiezers.

Angela Merkel. Beeld getty

Symbolen

De anti-Europeanen zijn niet alleen ergens tegen, maar ook ergens vóór, de geborgenheid van de natiestaat. De Europese crisis is 'antropologisch' van aard, schreef commentator Arnaud Leparmentier in Le Monde. De Union Jack en de Lederhose zijn symbolen van een behoefte om ergens bij te horen. 'De nationale staat is voor velen een laatste strohalm van identificatie, een baken van vertrouwen in een wereld van flux', schreef Volkskrant-columnist René Cuperus in De wereldburger bestaat niet. Een Europa dat beschermt, zal daarom voorzichtig met die nationale identiteit moeten omspringen, juist om te voorkomen dat de deur naar Geert Wilders of Marine Le Pen nog verder wordt opengezet.

Voor een compromis zijn twee partijen nodig. De afgelopen week is 'het volk' met de grootst mogelijke eerbied beschreven, alsof het over een steen der wijzen beschikt die lange tijd over het hoofd is gezien. Maar ook van lager opgeleiden mag iets worden gevraagd. Bescheidenheid, omdat het democratische argument ook kan worden omgedraaid. Met de Brexit wordt de wens van 48 procent van de Britten genegeerd, een beduidend hoger percentage dan 'het volk' dat doorgaans op Wilders of Le Pen stemt. Ook de pro-Europeanen zijn burgers naar wie 'geluisterd' moet worden. Ook zij hebben ideeën die zwaar moeten meewegen: idealen van internationale samenwerking en humanitaire behandeling van vluchtelingen. Een Europa dat beschermt, kan zich geen open grenzen permitteren, maar zal toch zo veel mogelijk de helpende hand moeten bieden aan oorlogsvluchtelingen. 'Je kunt niet iedereen redden, maar als je niet helpt, ben je een monster', zoals de Algerijnse schrijver Kamel Daoud in de Volkskrant zei.

En de aanhangers van de PVV, het FN of de UKIP zullen moeten accepteren dat de multi-etnische samenleving een feit is. Van de West-Europese deelnemers aan het EK Voetbal bestaat slechts het elftal van IJsland uit elf blanke mannen. Zelfs bij Duitsland, land zonder noemenswaardig koloniaal verleden, heeft Schweinsteiger gezelschap gekregen van Boateng, Khedira en Özil. Hoezeer sommige mensen ook naar een nationale identiteit mogen verlangen, het zoeken naar een vorm van vreedzaam samenleven is een verplichting geworden.

Matteo Renzi. Beeld AFP/Getty Images

Utopisch

Maar voor een 'historisch compromis tussen elites en volkeren' zullen ook de elites 'bescheidenheid en realisme' moeten betrachten, zoals de Franse ex-minister Védrine stelde. De bovenlaag moet zich inhouden, zijn macht niet misbruiken, zich om de onderste regionen bekommeren. Dat mag utopisch lijken, maar de ouderen onder ons hebben zulke elites meegemaakt. Tijdens de Koude Oorlog leefden we ook onder het kapitalisme en streefden bedrijven naar winst. Toch speelden geld en status een veel minder belangrijke rol dan nu. Topmanagers verdienden twintig keer het salaris van hun laagst betaalde werknemer in plaats van tweehonderd keer. De elites matigden zich, omdat ze bang waren dat 'het volk' naar het communisme zou overlopen.

Natuurlijk bood de Koude Oorlog een unieke constellatie: de angst voor het communisme, de saamhorigheid door de gezamenlijke ervaring van crisis en oorlog, de hoge economische groei. Niettemin: net als in de Koude Oorlog leven we weer in een tijd vol bedreigingen, van terrorisme tot chronische instabiliteit aan de Europese buitengrenzen. Daardoor is sociale cohesie weer van levensbelang geworden.

Mariano Rajoy. Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.