Opinie

Elite lokt opstand van kiezers uit

De zelfzuchtige bestuurlijke elite heeft haar morele gezag verspeeld. Dat maakt de oplossing van het vluchtelingenvraagstuk extra moeilijk.

Aanhangers van de Nederlandse tak van de anti-islambeweging Pegida tijdens een demonstratie in Rotterdam, 19 december 2015. Foto anp

Waardoor komt het dat de huidige vluchtelingenstroom het welvarende Europa in een diepere crisis stort dan ooit, de lidstaten uit elkaar speelt, xenofobe partijen als kool doet groeien en zelfs 'Schengen' ter discussie komt te staan? Dat ook in Nederland de regering in dit dossier vrijwel elk gezag lijkt te ontberen? Het totale aantal asielzoekers is immers nog altijd geringer dan in de jaren negentig.

Wat die jaren negentig van de huidige periode onderscheidt, is echter het toenmalige optimisme. Daarvan is weinig meer over. Voor het eerst bestaat het algemene gevoel dat het met de eigen kinderen materieel slechter zal gaan. Het vormt al jarenlang de constante in elk onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau: tweederde van de burgers wil meer bestaanszekerheid, maar verwacht het tegendeel. Die verwachte neergang maakt het moeilijker in te schikken voor nieuwkomers.

Anders dan de 'flexibiliteit' propagerende beleidselites hechten veel gewone burgers aan de verzorgingsstaat; de nu vanuit Den Haag opgelegde participatiemaatschappij op basis van de fictie van het zelfredzame individu vormt voor hen, die sterk van die verzorgingsstaat afhankelijk zijn, een bedreiging.

Het gaat straks slechter

De politieke boodschap van boven, zoals die beneden wordt verstaan, kort samengevat: het gaat straks slechter met u, en dat is goed voor u. Die boodschap wordt daarbij steeds technocratisch-financieel beargumenteerd, zonder oog voor welke andere dimensie ook. Zoals Gabriël van den Brink 28 november in Vonk constateerde: 'Het vermogen van politici om publiekelijk in te gaan op morele en sociale vragen, ontbreekt totaal.'

Daarbij komt de toegenomen individualisering, gepaard aan een bewust gepropageerde ieder-voor-zich-mentaliteit. Zij ligt ten grondslag aan de vermarkting van collectieve voorzieningen, een 'sanering' die door het minder hoogopgeleide, minder verdienende en minder weerbare deel van de kiezers als afbraak wordt ervaren; zie de huidige implosie van de thuiszorg.

Tegen die achtergrond kijken velen wantrouwend naar politici die komen verkondigen dat zij het vanwege de vele asielzoekers met minder moeten doen, temeer daar de prijs ervan niet in de villawijken, maar in de volkswijken wordt betaald - denk aan de oplopende wachtlijsten voor goedkope huurwoningen. Het chique Haagse Benoordenhout wist een azc buiten de poorten te houden, het eenvoudige Oranje wist dat met de autoritair afgedwongen noodopvang niet.

Sfeerbeeld van het Drentse dorp Oranje, december 2014. Foto anp

Niet los te zien van eigen aard

Dat politici het morele gezag voor het overtuigend verdedigen van nare maatregelen ontberen en dus naar juridische bevoegdheden moeten grijpen, valt niet los te zien van hun eigen aard en gedrag. Zij werken, eveneens als gevolg van de dominante ieder-voor-zich-mentaliteit, steeds minder voor de publieke zaak en steeds meer voor de eigen carrière. Een leven lang je in dienst stellen van het openbaar bestuur is er niet meer bij. Velen zien zelfs het ministerschap slechts als opstapje naar het bedrijfsleven, om, zoals Hans Hoogervorst het in 2007 bestond te zeggen, 'nu echt iets interessants te gaan doen'.

Die zelfzuchtige mentaliteit komt men inmiddels in de hele bestuurlijke bovenlaag vaker tegen, waarbij het bedrijfsleven de norm geworden is, inclusief de bijbehorende bonus- en beloningscultuur. Het onvermogen van de bankensector om te leren bleek nog dit voorjaar, toen het bestuur van het met geld van de modale burger geredde ABN Amro zichzelf, nu de markt weer in zicht was, een wonderbaarlijke salarisvermenigvuldiging toedacht, omdat in deze kring niet meer de nationale samenleving, maar de internationale geldelite de norm geworden is.

De met grootheidswaan en graaizucht gepaard gaande ontsporingen op het terrein van zorg, woningbouw en onderwijs heeft het aanzien van de hele elite inmiddels zodanig aangetast dat haar boodschap dat de tijden nu even iets minder zijn, niet meer wordt geslikt. Eens temeer zolang diezelfde elite - met een beroep op de 'globalisering' die haar eigen exorbitante inkomens zou rechtvaardigen - zichzelf bij het brengen van offers zorgvuldig buiten schot weet te houden.

Neoliberale ideologie

De oplossing zou deels van Europa kunnen komen, ware het niet dat Brussel om precies dezelfde reden te veel aan gezag heeft ingeboet om de bevolking van de noodzaak van impopulaire maatregelen te kunnen overtuigen. Ook Europa is de afgelopen decennia ten prooi gevallen aan de neoliberale ideologie van flexibilisering en privatisering, waardoor de belangen van het grote bedrijfsleven het steevast wonnen van die van kleine burgers.

Het staat voor opstandige kiezers symbool voor afbraak van sociale voorzieningen en een politiek die vooral een welgestelde bovenlaag ten goede komt: zij die Europa het luidste propageren, zijn dezelfden die er het meeste van profiteren. Open grenzen betekent voor de directeur dat hij verwijzend naar Amerikaanse concurrentie zijn salariseisen nog verder kan opschroeven, voor de monteur dat hij vanwege Albanese concurrentie met minder genoegen nemen moet.

Pas als dit verandert, kan het politieke midden de populistische flanken de wind uit de zeilen nemen. Laat de bestuurlijke elite dat uit kortzichtig eigenbelang na, dan moet zij niet verbaasd zijn als eurosceptische partijen nog verder groeien, nationale regeringen genoopt worden zich steeds egoïstischer te gedragen en Europa zo onder druk van de vluchtelingencrisis uiteindelijk ontploft.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.