Elianne van Rens: actieve rechter en niet snel bang

Even draait het 'minder Marokkanen'-proces niet om Geert Wilders. Bij de hervatting van het strafproces vandaag is het de gewraakte rechter Elianne van Rens op wie alle ogen gericht zijn. Is Van Rens er de vrouw naar om het -afgewezen- wrakingsverzoek van zich af te laten glijden?

Rechter Elianne van Rens. Beeld ANP

Advocaat Gerard Spong: 'Het behoort tot het vaste repertoire van Wilders om een rechter op de korrel te nemen. Iemand moet het mikpunt zijn. Nu is Elianne de prooi.' Als vandaag in de bunker op Schiphol het tweede strafproces wordt hervat tegen Geert Wilders -ook wel het 'minder Marokkanen'-proces genoemd- en liefst twee weken lang getuigen zullen opdraven, benadeelden hun zegje kunnen doen, gepleit en weersproken zal worden, zullen alle ogen gericht zijn op mr. Elianne van Rens. Dit is niet alleen het geval doordat de hoofdrolspeler, verdachte Wilders, slechts via twitterberichten en niet in persoon in de rechtzaal aanwezig is. Het komt ook doordat Wilders en zijn advocaat Geert-Jan Knoops al twee keer in dit proces geprobeerd hebben Van Rens als rechter te kielhalen. Twee keer beten ze in het stof.

In de zomer van 2015 heeft Van Rens in het tv-programma Kijken in de Ziel van Coen Verbraak iets gezegd over de wraking van drie rechters in het eerste Wildersproces, in 2010 en 2011. Ze was het niet eens met de toewijzing, 'omdat er strafrechtelijk geen goede grond was'. Ze was niet de enige jurist die dit vond.

Wilders verkondigde in maart dit jaar, in de openingsrituelen van het tweede proces tegen hem: 'Meneer de president, leden van de rechtbank, er is in heel Nederland slechts één rechter geweest die openlijk kritiek heeft geleverd op deze rechterlijke beslissing ten gunste van mij. Slechts één rechter in heel Nederland. En uitgerekend tegenover die rechter sta ik hier vandaag. Mevrouw de rechter, ik hoop dat u begrijpt dat ik dit zeg en dat ik er weinig vertrouwen in heb op deze manier. Het zou u sieren indien u zich van deze zaak zou verschonen.'

Elianne van Rens

1956
Geboren in Heerlen

1984
Advocaat in Leiden

1984 - 1986
Centraal Bureau voor Katholiek Onderwijs, jurist

1986 - 1990
Rechtbank Amsterdam, rechter in opleiding

1990 - Nu
Rechtbank Den Haag, sectoren straf en civiel

1998 - Nu
Rechtbank Den Haag, persrechter

2012 - Nu
Nederlands Arbitrage Instituut, arbiter

Van Rens ging niet op de uitnodiging in. Spong: 'Ze is niet een rechter die snel bang wordt. In tegendeel. Het is er eentje die haar vak goed verstaat. Ze waakt over de fairness van een procedure. Je krijgt haar niet zomaar omver. Een kordate tante.

'Ze moest ballen tonen. Zoiets schreef ik destijds in een stuk in NRC. Dat heeft ze ook gedaan. Nee, niet omdat ik het schreef, maar omdat ze een heel goede rechter is. Ze hoort tot de top van de Haagse rechtbank.'

Toch is wraking niet leuk voor rechters. Ook als het verzoek wordt afgewezen blijft er iets hangen: helemaal onpartijdig zal die rechter wel niet zijn.

Theo de Roos is emeritus-hoogleraar straf- en strafprocesrecht. Hij weet hoe ingrijpend wraking kan zijn. 'Je kunt er als rechter zakelijk over denken', zegt hij, 'je kunt jezelf voorhouden: laat het achter je, blijf er niet in hangen. Maar dat is niet iedereen gegeven. Ik weet van mensen die zich uiteindelijk helemaal uit de rechtspraak hebben teruggetrokken.'

De regel is dat de verdachte alle ruimte moet hebben en dat de rechtbank vooral niet op beslissingen moet vooruitlopen. De Roos: 'Maar dat mag kritische vragen van rechters niet in de weg staan.'

Van Rens stelde op 2 november een enkele kritische vraag aan de rechtsfilosoof Cliteur die door de verdediging was opgeroepen. Advocaat Knoops op 3 november: 'We zijn tot de conclusie gekomen dat de oudste rechter (Van Rens, red.) een mate van vooringenomenheid heeft getoond door de vragen die ze stelde aan getuige-deskundige Cliteur.' Wilders intussen op Twitter: 'Wat een vreselijke vooringenomenheid van deze rechter die haar PVV haat nauwelijks kan verhullen bij de ondervraging van Professor Cliteur.'

Van Rens (1956) heeft als rechter in het straf- en civielrecht meer dan 25 jaar ervaring. Ze was de afgelopen jaren betrokken bij een aantal geruchtmakende zaken: de moord op het 15-jarige meisje Ximena Pieterse door een psychopaat, de overval met dodelijke afloop op de Haagse juwelier Stratmann en de zaak van de 'hockeygluurder'.

Ze komt over als een aardige, nette mevrouw. Ook mag ze graag in Paradiso een concert van de Gregg Allman Band bijwonen of in de Heineken Music Hall de Dixie Chicks opzoeken.

In het radioprogramma Tijd voor Max in juni van dit jaar markeerde ze haar positie als rechter: 'Het is iets dat we elke keer met elkaar in de raadkamer bespreken: is er een onderbuikgevoel? En zo ja, waar komt het vandaan? Je kunt bepaalde gedachten hebben, je kunt iets vinden van een bepaald feit. Maar je moet elke keer weer afstand nemen, terug naar de vraag: waar hebben we het nou over. Het is een discussie die we steeds met elkaar voeren en waarin we elkaar heel erg scherp houden, omdat het raakt aan het wezen van rechter te zijn: afstand nemen, proberen zo objectief mogelijk te kijken naar een bepaalde zaak, je eigen persoon kennen, je weet wat je vooroordelen zijn en waar je dus op moet letten, je weet wat je valkuilen zijn.

Afstand nemen

Uit het radioprogramma Tijd voor Max: 'Ik word in staat geacht als rechter afstand te nemen van een zaak; ik vind dat ik dat ook kan. Dus als in de kranten al een heleboel heeft gestaan over een zaak, er is veel stof opgewaaid, iedereen weet wie de schuldige is en ik lees het dossier en denk: er is geen bewijs, dan wordt zo'n persoon gewoon vrijgesproken. Wat de krant ervan vindt, wat 'men' ervan vindt, dat vind ik weer niet zo van belang. Wel doe ik dan extra mijn best om de vrijspraak heel goed uit te leggen.'

'Je geeft je oordeel, een ander kan daar anders over denken en vervolgens moet je het goed uitleggen. Dat is eigenlijk mijn beroep.' Ze noemde het in dezelfde uitzending 'het mooiste beroep van de wereld'.

Anderhalve week geleden wees de wrakingskamer het verzoek van Knoops af. Van Rens kan blijven. Weliswaar had ze een interpretatiefout gemaakt over een uitspraak van de Hoge Raad, maar die vergissing rekende de wrakingskamer haar niet aan; Van Rens is 'boven alle twijfel verheven'. Wilders twitterde: 'Kans eerlijk proces verkeken'.

In het boek De Naakte Rechter van de journalisten Marian Husken en Harry Lensink uit 2014 komt Van Rens aan het woord over haar politieke gezindheid. Die heeft ze niet, althans, die is volgens haar niet relevant. 'De politieke voorkeur van een rechter doet er niet toe', zegt ze. 'Ik ben niet links, ik ben niet rechts, ik ben nergens van.'

Tekst gaat door onder de foto.

Rechter Elianne van Rens tegenover Geert Wilders op 23 september. Beeld ANP

Risico's

De wrakingskamer had nog een interessante typering van het fenomeen rechter: 'Er zijn actieve en stoïcijnse rechters. (...) Voor de transparantie vinden wij het beter dat rechters een actieve houding aannemen en aangeven wat in hen omgaat.'

Van Rens geldt als een actieve rechter. Wat voor magistraat is dat? Het is mooi beschreven door de Hongaarse romancier Sándor Márai in diens roman De nacht voor de scheiding. De hoofdpersoon, een jonge rechter, worstelt met de vraag naar de juiste beroepshouding: 'Deze oude rechters (...) die meeruzieden, -mopperden en -bulderden, die ook in de rechtersstoel levende mensen bleven... stonden zij wellicht dichter bij het recht dan hij, die vanaf het eerste ogenblik dat hij rechtsprak, stijf en vormelijk bleef?'

Een actieve rechter loopt meer risico's. 'Maar voor advocaten is ze een heel prettige rechter', zegt Paul Verweijen, advocaat bij het Rotterdamse kantoor Cleerdin & Hamer. 'Mevrouw Van Rens is onbevangen, wat niet wegneemt dat je soms heel goed kan aanvoelen waar ze naartoe wil. Leg nog eens uit, zegt ze dan tegen de verdachte. Als advocaat heb ik die stijl vele malen liever dan dat je cliënt bij het vonnis opeens veroordeeld blijkt te worden op een aspect dat tijdens zitting amper aan de orde is geweest.'

Behalve als een actieve rechter geldt ze ook als een empathische rechter. Ze kan onder de indruk zijn van allerlei soorten van ellende die in opgerakelde vorm in haar rechtzaal voorbijtrekken.

Ze zei in Tijd voor Max: 'Ik ben altijd heel benieuwd naar verdachten. Dan zie ik de persoon. Dan hoor ik hem vertellen. Als een verdachte zwijgt, denk ik: vertel nou maar je verhaal. Dan kan ik het afzetten tegen wat ik in het dossier heb gelezen en kan ik een afweging gaan maken.'

Gerard Spong was korte tijd raadsman van Julio Poch, de Nederlands-Argentijnse piloot die betrokken zou zijn geweest bij de dodenvluchten ten tijde van het Argentijnse generaalsbewind. Hij zegt: 'Er speelde een procedure waarin zij als rechter-commissaris een beslissing moest nemen. Het was een zijlijn. Maar je merkte hoezeer ze begaan was met het lot van Poch. Ik vond dat indrukwekkend. Ze kan empathie opbrengen voor slachtoffers, voor nabestaanden, maar ook voor verdachten en daders. En ze laat dat blijken, dat is het goede.'

Twitter

Van Rens: 'Ik ga met iedereen in gesprek, ik wil met iedereen een discussie aangaan.' Ze mijdt Twitter. Wat daar allemaal over haar gezegd wordt, vindt ze 'niet interessant'.

Ooit googelde ze haar naam. Het eerste dat haar onder ogen kwam, was het commentaar van iemand die zijn in beslag genomen auto niet van haar had teruggekregen. Ze las: 'Mr. Van Rens heeft nog niet het verstand van een dement fruitvliegje.' Daar moest ze hartelijk om lachen.

Maar in algemene zin geldt: als mensen los willen gaan op Facebook of op Twitter, ze gaan hun gelukzalige gang maar.

Uit het vonnis dat ze schreef inzake de moord op de 15-jarige Ximena Pieterse: 'Niet alleen zullen de nabestaanden geconfronteerd blijven met het immense gemis van alledaagse dingen als een praatje, een glimlach, een kus, een omhelzing en zelfs een onenigheid, maar zij zullen ook verder moeten leven met de wetenschap dat zij niet zullen meemaken hoe Ximena haar talrijke toekomstdromen zou hebben nagejaagd en verwezenlijkt. Dit moet zonder meer het grootste leed zijn dat een ouder van een kind kan overkomen. Geen enkele strafrechtelijke reactie zal kunnen weerspiegelen hoe groot het leed is dat u de familie en anderen hebt aangedaan.'

Ze was rechter-commissaris in strafzaken - die doet de eerste fase van het strafrechtelijk onderzoek; dan sta je echt in de vuurlinie. Na ruim drie jaar zei ze: nu moet ik er even uit. Ze vond haar attitude niet goed meer. Daarin was één zaak beslissend. Een moeder die haar kind had gedood. 'Dat heeft me veel parten gespeeld.' Ze dacht: het wordt tijd dat ik wat andere beelden van de maatschappij zie. Toen is ze tijdelijk civiele zaken gaan doen, burenruzies, echtscheidingen. Overzichtelijke narigheid.

Geert Wilders wantrouwt rechtbanken. De rechtbanken in Nederland zijn in zijn ogen bolwerken van D66. Hij beroept zich op onderzoek uit 2013 van Vrij Nederland: 28 procent van de rechters stemt op Pechtolds partij.

Zijn wantrouwen richt zich nu in persoon op rechter Van Rens. De hoogleraar rechtspleging Jonathan Soeharno zei in het voorjaar in het AD dat Van Rens mikpunt is. 'Al haar vragen en opmerkingen worden getoetst aan de vraag: is ze echt wel onpartijdig? Wilders heeft haar bewust in de schijnwerpers gezet.'

Theo de Roos: 'Je loopt op eieren: wat dreigt is opnieuw een wrakingsverzoek, bij het minste of het geringste.'

Wat vindt Spong? 'Ik verwacht wel dat ze iets meer op haar tellen zal passen. Intern en onderling tussen de drie rechters zal gezegd zijn: hou jij je even gedeisd, Elianne.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden