Elastiekjes om de mensenrechten

Rob Buitenweg las en schreef zich suf over de mensenrechten, met name de sociaal-economische, maar veel lijn zat er niet in....

DRS. Rob Buitenweg wilde niet promoveren. Bij de hand genomen worden door een promotor die hem zou gaan vertellen welke boeken hij zou moeten lezen, leek de nu 62-jarige jurist een gruwel. 'Daarvoor ben ik net iets te eigenwijs en heb ik inmiddels te veel meegemaakt.'

Toch verdedigt Buitenweg aanstaande maandag in Utrecht zijn dissertatie over sociaal-economische mensenrechten. Een promotie aan de jongste universiteit van Nederland: de Universiteit voor Humanistiek.

In 1989 werd deze opgericht. Voor de opleiding van geestelijke verzorgers, docenten, adviseurs en onderzoekers op humanistische grondslag.

'De opleiding duurt zes jaar, net als die van de theologische universiteiten. Daarnaast geven we, ook net als bij theologie, de opleiding een wetenschappelijke onderbouwing door te onderzoeken hoe mensen kunnen komen tot een zinvol en menswaardig bestaan en welke psychologische en maatschappelijke voorwaarden daarvoor nodig zijn', zegt Buitenweg, die docent is aan de 350 studenten tellende universiteit.

In principe zou humanistiek ook gegeven kunnen worden aan andere faculteiten, meent Buitenweg. Bijvoorbeeld bij sociale wetenschappen. 'Dan zou de invloed van de zendende instantie, het Humanistisch Verbond, echter ontbreken. Ons onderzoek voldoet wel aan de wetenschappelijke norm en wij worden ook betaald door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, maar het is niet waardevrij. Evenmin als bij de al langer bestaande gereformeerde universiteiten in Kampen en Apeldoorn en de katholieke in Utrecht.'

Buitenweg is een man met een zending. In de jaren zestig was hij actief rond ontwikkelingshulp en gastarbeiders. Als dienstplichtige weigerde hij een wapen te dragen en hij werd vegetariër. Na een rijk palet aan banen en baantjes volgde hij de opleiding tot humanistisch geestelijk verzorger, werd raadsman voor dienstplichtigen – hij weigerde een uniform te dragen – en ten slotte docent bij het Humanistisch Opleidings Instituut.

Intussen had Buitenweg zijn eerder afgebroken studie rechten opgepakt en daarin gekozen voor staatsrecht, rechtsfilosofie en ethiek. 'Toen het Humanistisch Opleidings Instituut in 1989 universiteit werd, ben ik meegegaan als docent. Ik moest ook onderzoek gaan doen.

'Een echte onderzoekstraditie was er nog niet, maar ik kreeg wél de vraag of ik zou gaan promoveren. Ik was toen ruim vijftig en dacht: dat gaat me jaren kosten aan de hand van een hoogleraar. Liever niet! Maar publiceren zou ik wel.'

Dus zette Buitenweg zich aan zijn universitaire bureau en stortte hij zich op alles wat hij interessant vond op het terrein van de rechtsfilosofie en humanistiek. 'Dat was eigenlijk wel een probleem voor mij. Want waarmee moet je je in hemelsnaam bezighouden? Ik ben maar gaan lezen. Ik had wel belangstelling voor mensenrechten en daar heb ik mij toen op geconcentreerd.' Waar het met die mensenrechten heen moest, was voor hem echter nog een groot raadsel.

Uiteindelijk wees een serie internationale congressen – in Wenen, het Indiase Hyderabad, Oekraïne – het pad voor Buitenwegs promotie. 'Zo kwam ik aanvankelijk uit op een onderzoek naar mensenrechten, toen bij het recht op ontwikkeling, later bij de sociaal- economische en culturele mensenrechten en ten slotte bij alleen de sociaal-economische mensenrechten. Uiteindelijk heb ik onderzocht of sociaal-economische mensenrechten – zoals het recht op voedsel, gezondheid, onderwijs – nét zulke universele mensenrechten zijn als bijvoorbeeld het recht op vrije meningsuiting.'

Buitenweg verbaasde zich erover, net als veel vertegenwoordigers van derdewereldlanden, dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens zo sterk op westerse leest is geschoeid. In de praktijk staan vooral de vrijheidsrechten voorop ten koste van het recht op ontwikkeling of andere sociaal-economische rechten. 'Terwijl de artikelen 22-28 wel over die sociaal-economische rechten gaan. Daar bleek weinig over geschreven. Zeker niet vanuit een humanistieke visie.'

Zijn speurtocht vormde een lastige periode, erkent Buitenweg nu. 'Ik zat maar in boeken, internationale tijdschriften en documenten van de Verenigde Naties. In m'n eentje. Ik zocht veel te veel zelf uit. Ik schreef wel veel, en voldeed ook ruimschoots aan mijn publicatieverplichtingen. Maar het was nogal hap-snap, zonder lijn. Waarom weet ik niet meer precies, maar toen ik in 1999 van wéér een Indiase conferentie terugkwam, wist ik het: ik ga promoveren.'

Een jaar lang schreef Buitenweg al zijn ideeën op, bundelde de zaak met elastiekjes en stapte naar promotoren van binnen en buiten zijn universiteit. 'Ik wist het eigenlijk zelf wel, maar het was goed om het van anderen te horen: de stapel papier was indrukwekkend, genoeg voor een promotie, maar een kader, een wetenschappelijke vraagstelling, ontbrak. Zij adviseerden mij zo'n kader te kiezen, daarbinnen wat extra onderzoek te doen en vooral veel te schrappen.'

Zijn promotoren zagen in het beoogde proefschrift ook te veel een politiek pamflet. 'Ze hadden natuurlijk gelijk. Worstelend in mijn eentje was ik niet alleen maar blijven verzamelen, maar was ik ook te veel mijn eigen mening gaan verkondigen. Ze hebben mij tot meer wetenschappelijkheid en minder pleidooi gedwongen. Gelukkig niet door te zeggen: je moet dat en dat eens lezen, want dan had ik me weer te veel bij de hand genomen gevoeld.'

Het pamflettisme is echter niet helemaal verdwenen uit de dissertatie, zegt Buitenweg zonder spijt. 'Wetenschap hoeft niet waardevrij te zijn. Ze mag best in dienst staan van een menswaardige samenleving. Als ik niet aan deze universiteit had kunnen promoveren, had dat pleidooi voor sociaal-economische mensenrechten als een universeel mensenrecht ongetwijfeld minder sterk mogen doorklinken.'

Achteraf is Buitenweg blij dat iemand hem toch nog bij de hand heeft genomen. 'Op mijn eentje was ik waarschijnlijk maar door blijven gaan, had ik niet kunnen stoppen. Ik heb nooit een wetenschappelijke carrière geambieerd, door de oprichting van de Universiteit voor Humanistiek is het toch zo gegaan.

'Nu ben ik blij dat mijn proefschrift zo mooi aansluit bij mijn maatschappelijke activiteiten van vroeger', zegt de humanist die zijn kinderen Joost en Kathalijne noemde: rechtvaardigheid en eerlijkheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden