El Niño: het monster dat het weer in de war maakt

Beschouwing: De sterkste El Niño in tijden

De sterkste El Niño sinds mensenheugenis richt op veel plekken in de wereld ellende aan, maar biedt meteorologen ook een buitenkans het natuurverschijnsel uit de Pacific te bestuderen. Vragen zat, immers.

'Spectaculaire televisiebeelden, eind januari van een winterstorm die in Californië de kliffen onder een buitenwijk met uitzicht op zee wegvrat. Zulke stormen zijn niet uitzonderlijk en geen specialiteit van El Niño. Wat wel meespeelt is dat El Niño tot een meter hoger tij voor de kennelijk toch al kwetsbare kust kan geven, berekende de National Ocean Service. En ga daar dan ook niet wonen. Beeld anp

Van een winderig en somber vliegveld in Honolulu, Hawaii, steeg vrijdag een week geleden een Gulfstream-IV op van de Amerikaanse overheidsdienst voor oceanografie en meteorologie NOAA. Aan boord van het toestel elf wetenschappers, technici en piloten en een weelde aan meetapparatuur. Plus Henry Fountain, wetenschapsjournalist van The New York Times die hem nu weleens met eigen ogen wil zien: El Niño, het spreekwoordelijke weermonster dat zich sinds vorig najaar aan de evenaar van de Pacific opbouwde. Dat gebeurt eens in de twee tot zeven jaar, maar ditmaal is het een grote. Misschien wel de grootste ooit, vermoeden experts al sinds december.

De laatste maanden kan zich daardoor haast geen extreem weerincident voordoen, van bizar warme kerstdagen in korte broek aan de Amerikaanse oostkust tot historische sneeuwstormen met snowboarders in New York en Washington, of de beschuldigende vinger gaat naar El Niño. Pacific Godzilla noemen de Amerikaanse media hem inmiddels, ergens tussen liefkozend en griezelend in. Maar hoe ziet zoiets er van dichtbij uit?

Verslaggever Fountain kijkt in zijn maandag gepubliceerde reportage duizend mijl van Honolulu uit het raam en ziet diep onder zich een glinsterende soep van donkere opkolkende stormwolken en ijzige witte mist, allemaal tekenen dat het uitzonderlijke warme oceaanwater beneden enorme hoeveelheden warmte en vocht omhoog pompt. Midden op de oceaan. Hier, wijzen de NOAA-wetenschappers aan boord Fountain, wordt het weer gemaakt. Van de VS en ook van ver daarbuiten.

(Tekst gaat verder onder foto).

Regen

Overstromingen zetten in januari delen van Californië en het Midwesten van de VS blank, niet ongebruikelijk in El Niño-jaren. De zondvloed die Engeland in december trof viel uit het restant van orkaan Desmond. Een uitschieter die volgens analyses van het Met Office en het KNMI wel past bij klimaatverandering, maar weinig met El Niño te maken heeft.

Beeld de Volkskrant
De bosbranden vorig najaar in Indonesië, waarvan de smog tot in Singapore de hemel verduisterde, werden onbedwingbaar door het uitblijven van regens. Een rechtstreeks gevolg van El Niño, al staken lokale planters en boeren de branden aan. Beeld ABDUL QODIR / AFP

Weermodellen bieden betere prognoses

Gedurende de rest van de verkenningsvlucht doet het team een intensieve reeks waarnemingen, deels met kleine radiosondes met een parachuutje die worden afgeworpen via een speciale opening in het vliegtuig. Als ze een kwartier na het afwerpen 12 kilometer lager in zee plonzen, hebben ze een schat aan gegevens naar het vliegtuig en een speciaal luisterstation op een van de atollen doorgeseind over windrichting, windsterkte, vochtigheid en temperatuur. Die getallen zijn de basisbestanddelen voor een beter en gedetailleerder inzicht in de onderdelen van de weermotor die El Niño is. In principe, zegt een van de onderzoekers aan boord, Anthony Barnstone, kunnen weermodellen met de gegevens uit het hart van de weermachine betere prognoses leveren dan de huidige, statistische voorspellingen.

De komende maand staan er nog tientallen waarnemingsvluchten gepland, onderdeel van een speciale campagne van NOAA. Nieuw is de inzet van een heuse drone, de Hawk, die van 20 kilometer hoog observaties doet. De sterkste El Niño sinds mensenheugenis mag dan een bron van ellende zijn in sommige delen van de wereld, het is ook een wetenschappelijke buitenkans, mailt een andere onderzoeksleider, Randall Dole, op vragen van de Volkskrant.

Op zich is El Niño een vertrouwd verschijnsel voor moderne meteorologen. Het werd voor het eerst opgemerkt door Peruviaanse zeevaarders als een warme golfstroom voor de kusten, rond 1880. Omdat dat eind december speelde, noemden ze de warme zee naar het kerstkindje: El Niño. Lang leek het een plaatselijk verschijnsel voor de Latijns-Amerikaanse westkusten, waar het de vissers dwarszat en veel regen gaf. Pas in het Internationale Geofysische jaar 1957/58 bleek uit systematisch onderzoek vanaf schepen dat El Niño in feite de hele Pacific overspant, en later ook hoe precies.

El Niño, weten ze nu, treedt op als de normale passaatwinden van oost naar west over de Grote Oceaan afnemen. Normaal blazen die het warme bovenste zeewater naar de kusten voor Indonesië, waar dat extra verdamping geeft en veel neerslag. Aan de westkant van de oceaan welt tegelijk koud water uit de diepte op om het weggeblazen warme water te compenseren. De kou daar geeft voedselrijk water voor veel vis en leidt tot een relatief droog klimaat in landen als Peru en Chili.

(Tekst gaat verder onder foto).

Palmolieprijzen

Al sinds El Niño officieel is, vorig jaar zomer, is de prijs van palmolie in de wereldhandel met een kwart omhoog geschoten vanwege verwachte tekorten door de droogte in Indonesië. Tegelijk daalde de prijs van sojaolie, die in Zuid-Amerika wel normaal wordt geproduceerd. Handelaren verwachten overigens meer effecten van een eventuele La Niña, na de huidige El Niño. Die geeft droogte in de graanschuur van de VS, wat de prijzen zal opdrijven.

Beeld de Volkskrant
Na een bijna zomerse Kerst was het in januari opeens diepe winter in het oosten van de VS toen een van de heftigste sneeuwstormen in de geschiedenis arriveerde. In New York lag het openbare leven stil, in Washington werd gesnowboard. Mogelijk verlegde El Niño de straalstroom zodanig dat noordelijke vrieskou het relatief warme zeewater aan de oostkust bereikte. Beeld Francois Xavier Marit / AFP

La Niña

Maar als de passaatwinden haperen, wordt alles anders. Het warmste zeewater blijft dan ergens halverwege de Pacific steken en hoopt zich op, de regens bij Indonesië blijven uit, en vallen juist aan de oostkant van de immense oceaan, in Zuid-Amerika, vooral Peru en Ecuador. Doorgaans duurt dat tot het voorjaar, waarna de situatie terugkeert naar normaal. Als de zaak doorschiet, volgt er een zogeheten La Niña, waarbij de warmte juist extra ver naar het westen wordt geperst en de Grote Oceaan ongewoon ver afkoelt.

De huidige El Niño is een heftige, in elk geval in aanleg. Vorig jaar juni wisten de meeste voorspellers zeker dat het in december raak zou zijn. En omdat zich in 2014 ook al een El Niño leek aan te dienen, die uiteindelijk niet doorzette maar wel de zee behoorlijk opwarmde, leek 2015/16 een extra sterke El Niño te kunnen worden. Dat dat zo is, staat intussen wel vast. Metingen van het oceaanwater met satellieten en boeien lieten in december in het vaste Nino-3.4 meetgebied aan de oostelijke evenaar watertemperaturen tot 2,38 graden boven normaal zien, het hoogste ooit gemeten. Vanaf 0,5 graad is er sprake van een El Niño, deze loopt haast van de schaal. Van de 26 officiële El Niño's in de boeken, zijn alleen die van 1982/83 en 1998/99 van die omvang geweest. Het vorige record stond op 2,24 graden warmer, ten tijde van de vorige hevige El Niño, die van 1998/99 die aan duizenden mensen het leven kostte en miljarden aan schade gaf.

Een El Niño volgens het boekje dus. Maar ook hors categorie en dus een buitenkans voor nieuw onderzoek. Er zijn dan ook nog grote vragen, zegt El Niño-expert Sjoukje Philip van het KNMI op een ochtend dat in De Bilt de voorjaarsregens uitbundig tegen de ruiten zwiepen. 'Een vraag is waardoor een El Niño precies op gang komt, en vooral welke rol incidentele westenwinden daarbij spelen. Daarnaast is de dynamiek van El Niño zelf nog steeds moeilijk te voorspellen: wordt hij heftig of toch niet en wat bepaalt dat? En de belangrijkste vraag is misschien wel of de gevolgen elders in de wereld niet beter te voorspellen zijn. Tijdig alarmeren kan letterlijk mensenlevens redden door een goede voorbereiding.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Honger

Het Wereldvoedselprogramma van de VN waarschuwde in januari voor een dreigende hongersnood in landen als Malawi en Madagaskar in Afrika. Tientallen miljoenen mensen lopen risico nu belangrijke regens in het zaaiseizoen zijn uitgebleven. Dat is een bekend effect van El Niño. Zuid-Afrika importeert intussen graan, maar de noodhulp voor andere landen komt vooralsnog nauwelijks op gang.

Het midden van de VS werd in december opgeschrikt door heftige tornado's, terwijl het seizoen daarvoor nog helemaal niet was aangebroken. Of de wintertornado's samenhangen met El Niño, ver weg in de Pacific, is niet te achterhalen, denken experts. Tornado's zijn heftig, maar erg lokaal. 'Niet iedere nies maakt een hooikoortsseizoen', schrijft de Amerikaanse meteoblogger. Beeld LAURA BUCKMAN / AFP

Lastig

Het grote probleem in de hele klimatologie, zegt haar senior KNMI-collega Geert Jan van Oldenborgh, is de zogeheten attributie: wanneer kun je zeggen dat een gegeven weersituatie ergens het gevolg van is? 'Neem de recente overstromingen in Engeland. Die passen volgens onze berekeningen samen met het Met Office in een opwarmend klimaat. Maar het blijft lastig om hardop te zeggen dat de overstromingen klimaatverandering aantonen.'

Statistisch gezien zijn de effecten van El Niño min of meer bekend, in elk geval regionaal. Dat is een kwestie van correlaties zoeken tussen de grillige El Niño-grafieken en de plaatselijke weerstatistieken.

De grote patronen zijn bekend. Aan de kust van Peru en Ecuador brengt El Niño heel veel regen, net als aan de andere kant van Zuid-Amerika, in Brazilië en Uruguay. Het zuidelijke deel van de VS is in zulke jaren vaak natter. In Indonesië en Australië zijn El Niño-jaren extreem droog. Ook in Afrika is het rond de evenaar extra droog, net als Zuid-Afrika. De Hoorn van Afrika is daarentegen vaak juist veel natter. Overal leiden de verstoringen van het normale weer tot problemen, van overstromingen tot verdorde oogsten. Op de beurzen is El Niño een gegeven waar rekening mee wordt gehouden.

Veel aanwijzingen in de statistieken over invloed op Europa, zijn er niet, benadrukt Van Oldenborgh. Het voorjaar in landen als Nederland en Duitsland verloopt doorgaans natter dan normaal. Spanje is wat droger. Maar groot zijn de effecten niet, en omgekeerd is ook niet iedere overstroming of hoosbui hier een gevolg van El Niño. De uitzonderlijke warme Kerst in Nederland is voor het KNMI een gewone uitschieter. Hooguit van het type dat vooral in een opwarmend klimaat vaker zal voorkomen. 'Met of zonder El Niño.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Warmste jaar

Volgens analyses van het Britse weerbureau Met Office en de Verenigde Naties was 2015 het warmste jaar ooit gemeten. De gemiddelde temperatuur lag 0,76 graden boven het langjarige gemiddelde en voor het eerst een hele graad boven pre-industrieel niveau. Volgens klimaatvorsers was de warmte echter vooral te wijten aan klimaatverandering. De invloed van de immense poel warm water in de westelijke Pacific had wel invloed, maar was niet doorslaggevend: hooguit 0,1 graad kwam daarvandaan.

Oceanografen signaleerden in de loop van 2015 wereldwijd problemen op koraalriffen. Vorig jaar was warmer dan ooit, en in het warmere zeewater stoten koralen de algen uit die ze kleur geven. Een teken dat het ecosysteem in de problemen is. De verwachting is dat de recordwarme El Niño in delen van de Pacific nog meer schade geeft. Beeld Colourbox

Gekoppeld aan Noord-Amerika

Voor de Amerikanen is El Niño een heel ander verhaal. Statistisch is de invloed van de gebeurtenissen in de Pacific overduidelijk. Dat komt niet alleen door de relatieve nabijheid, maar vooral doordat de atmosfeer boven de evenaar letterlijk gekoppeld is aan die boven Noord-Amerika. Het is die koppeling die onderzoekers als Randall Dole van NOAA in Seattle, bedenker van de huidige all out-veldcampagne, met vliegtuigen en schepen boven de Pacific in weermodellen proberen onder te brengen.

Sleutel bij dat alles, mailt Dole een week voor de vluchten vanaf Honolulu beginnen, is de zogeheten diepe tropische convectie, het proces waarbij warmte via verdamping boven de hete oceaan omhoog de atmosfeer in wordt gevoerd. Als de waterdamp op tientallen kilometers hoog condenseert komt daar warmte vrij en ontstaan windvelden die de reguliere straalstroom, een soort snelle windrivier in de atmosfeer, verstoren of versterken. 'Normaal ligt de straalstroom ten zuiden van de VS. El Niño kan hem tot boven Californië en de zuidelijke staten brengen.' Dat is de reden dat het daar in El Niño-jaren natter kan zijn dan normaal, wat na vier jaar extreme droogte (en ongebreideld watergebruik) een zegen zou zijn. Maar komen ze echt, de regens? En wanneer dan?

De modellen zijn er, maar vermoedelijk wemelen die nog van de fouten, denkt Dole. Nu komt het vooral aan op zo veel mogelijk meetgegevens uit het hart van een echte El Niño, waarmee de invloed op het weer in de VS zo goed mogelijk wordt voorspeld en vervolgens vergeleken met wat er zich echt aandient. Die cruciale gegevens gaat hij de komende weken hoogstpersoonlijk halen, op 12 kilometer hoogte in de Gulfstream-IV, manoeuvrerend tussen woestkolkende wolken en heftige stormen. Zijn e-mail staat uit. Out of office. De data gaan nu voor.

Volgens de WHO kan er een verband bestaan tussen de recente uitbraak van het voor zwangeren gevaarlijke Zika-virus en El Niño. Het regende immers de laatste maanden meer in Brazilië en buurlanden. De larven van de bloedprikkende mug die de ziekte overdraagt leven in vers stilstaand water. Of El Niño het verschil maakte is onduidelijk: stilstaand water is er in deze streken altijd te over. Beeld Tang Chhin Sothy / AFP
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.