Eindrapport Vier jaar kabinet-Balkenende: vlijt, wanorde en resultaten Vier jaar kabinet-Balkenende: vlijt, wanorde en resultaten

Met het cijfer voor ‘vlijt’ zit het wel goed op het eindrapport van Jan Peter Balkenende. Heel Nederland moest op de schop....

Machers waren ze. Als minister Aart-Jan de Geus in het eerste jaar van het kabinet vrijdagochtend in de ministerraad om zich heen keek, dacht hij: ‘Wij zijn die ploeg die het land gaat herstructureren’. Onder Balkenende zou het voorbij zijn met de Paarse lethargie. Grote problemen zouden niet meer vooruit worden geschoven, maar aangepakt. De agenda die Fortuyn zo schril aan de orde had gesteld, zou Balkenende II uitvoeren.

Meteen in de eerste zin van zijn regeringsverklaring op 11 juni 2003 toonde premier Balkenende zijn ambitie: ‘Dit kabinet wil: meer mensen aan het werk. Groei van het nationale inkomen. Een betere publieke dienstverlening in zorg, onderwijs en veiligheid. Beheersing van de staatsschuld om de lasten van de vergrijzing te betalen’. Hij verhulde niet dat het moeilijk zou worden. Er zou stevig worden bezuinigd en gereorganiseerd, en dat in een periode van economische neergang: ‘Het is geen makkelijke tijd en wij hebben geen makkelijke boodschap’.

Vandaag presenteert het kabinet-Balkenende zijn laatste begroting. De verkiezingen naderen. Dus kan de balans worden opgemaakt. Deed Jan Peter Balkenende wat hij de kiezers ruim drie jaar geleden beloofde? Wat lukte er niet? Hoe deed hij het? Het gaat er hier niet om of het beleid sociaal was of niet, wat er eigenlijk had gemoeten of nog meer had gekund. Daar is nog een hele verkiezingscampagne voor. De Volkskrant meet de resultaten van het kabinet aan de hand van de eigen voornemens.

De successen

De vergrijzing is nu in aller mond, maar het was ook al de leidraad van Balkenende toen hij aan zijn tweede kabinet begon. Zonder ingrijpen, stelde hij, is Nederland niet in staat de kosten op te vangen van het groeiende leger 65-plussers. Zijn oplossing: iedereen moest zijn schouders eronder zetten. ‘We slaan de weg naar meer werk in’. Daarnaast moest het financieringstekort omlaag en moesten de kosten van de gezondheidszorg worden teruggedrongen. Het kabinet is op deze vlakken voortvarend te werk gegaan en boekte successen.

Nieuwe zorgverzekering Minister Hoogervorst slaagde waar tal van voorgangers jammerlijk faalden: er kwam een nieuwe zorgverzekering voor 16 miljoen Nederlanders. Het aloude ziekenfonds verdween, iedere consument kreeg een nieuwe particuliere verzekering en het werd een stuk gemakkelijker om van polis te wisselen. Miljoenen winkelende consumenten zullen de zorg uiteindelijk beter, efficiënter en goedkoper maken, gelooft het kabinet. Of dat zo is, kan kort na de invoering nog niet worden vastgesteld. Ook brengt het nieuwe systeem veel administratieve rompslomp. Maar de voorspelde ‘chaos’ bleef uit. Nederlanders wisselden veel enthousiaster dan verwacht van zorgverzekeraar. Daarnaast werd de geplande bezuiniging van 1 miljard euro op het verzekerde pakket gehaald.

Minder uitkeringen De ijverigste hervormer van het kabinet-Balkenende was minister De Geus van Sociale Zaken. Om de verzorgingsstaat betaalbaar te houden, moesten minder mensen thuis zitten met een uitkering. Bijstand, WW en WAO werden ‘activerend’ gemaakt. De uitkering werd aan het begin hoger, maar eraan blijven hangen werd onaantrekkelijk. Vooral bij het aanpakken van Nederlands hoge arbeidsongeschiktheidscijfer met de WIA (de nieuwe WAO) brak het kabinet een taboe waaraan geen politicus eind jaren negentig zijn handen durfde te branden. In één adem door werden de fiscale voordelen van VUT-en prepensioenregelingen afgeschaft. Er kwam een vooralsnog weinig populaire levensloopregeling om het combineren van arbeid en zorg makkelijker te maken.

De eerste resultaten van deze hervormingsdrift zijn er. Het aantal WW-, WIA- en bijstandsuitkeringen is sinds eind 2003 verminderd met 230 duizend. De arbeidsparticipatie is sinds het begin van het kabinet nog niet gestegen, maar dat komt vooral door de stagnerende economie. Tegenstanders wijzen er wel op dat het kabinet met zijn scherpe ingrepen de crisis heeft verergerd. Dat valt echter moeilijk te controleren. Vergeleken met de rest van Europa heeft Nederland een lage werkloosheid.

Loonmatiging Een duidelijk succes boekte het kabinet met de loonmatiging. Ondanks de grote bezwaren tegen de afschaffing van de VUT werkte de vakbeweging hieraan loyaal mee. De gemiddelde loonstijging liep terug van 4,4 procent in 2001 naar 0,7 procent in 2005. Dat is goed voor de Nederlandse concurrentiepositie.

Sluitende begroting In 2007 moest het tekort zijn teruggebracht naar 0,5 procent. Dat lukte eerst niet, maar inmiddels gaat het beter dan verwacht. Het Centraal Planbureau voorspelt voor 2007 een licht overschot.

Minder ambtenaren Om de overheid af te slanken, wilde Balkenende tien procent minder ambtenaren in 2007. Eind vorig jaar was het aantal al met 8,5 procent gedaald.

Meer veiligheid De criminaliteit daalde, door harder werken van de politie en het langer opsluiten van veelplegers.

De mislukkingen

Lang niet alle plannen die Balkenende en zijn ministers maakten, gingen door. Andere zaken werden ondoordacht aangepakt, of juist te ambitieus.

Integratie Balkenende beloofde Fortuyns erfenis te bewaken en strenge eisen te gaan stellen aan de inburgering van nieuwe en oude immigranten. Met de nieuwe immigranten lukte dat: als eerste land ter wereld eist Nederland dat niet-westerse buitenlanders een inburgeringsexamen afleggen voordat ze zich hier bij hun familie of huwelijkspartner mogen voegen.

De inburgering van de ‘oude immigranten’, diegenen die al in Nederland verblijven, liep echter uit op een van de grootste fiasco’s van dit kabinet: keer op keer gooiden juridische beletsels roet in het eten, omdat minister Verdonk te velen wilde verplichten. Ze werd daarvoor gewaarschuwd, maar luisterde niet. Van de oorspronkelijke 800 duizend examenkandidaten zijn er nu nog maar 250 duizend over. Drieënhalf jaar later moet de inburgering nog beginnen.

Tegelijkertijd werden de spanningen tussen autochtonen en allochtonen groter in deze kabinetsperiode, vooral na de moord op Theo van Gogh. Minister Verdonk vertolkte met haar strikte opstelling tegenover allochtonen de gevoelens van veel autochtone Nederlanders. Tegelijkertijd droeg ze zo bij aan het slechte klimaat tussen de bevolkingsgroepen.

Bestuurlijke vernieuwing De politiek moest na Fortuyn, en ter wille van D66, dichter bij de burger staan. Maar het nieuwe kiesstelsel en de gekozen burgemeester gingen ten onder in politiek geruzie.

Omroepbestel Het nieuwe omroepbestel kwam er niet, omdat het CDA de omroepen steunt en de VVD een BBC-model wil. Het getouwtrek bracht wel onrust.

Woningmarkt De liberalisering van de woningmarkt sneuvelde in de Tweede Kamer door onenigheid tussen VVD en CDA.

Kinderopvang Het nieuwe systeem viel voor velen zo duur uit, dat het gebruik van de opvang aanvankelijk met 10 procent daalde. Reparatiewetgeving bleek nodig.

Schoolverlaters Nog altijd verlaten jaarlijks 57 duizend scholieren zonder diploma het voortgezet onderwijs en nog altijd is er een groot tekort aan scholieren met interesse voor de exacte vakken. Het kabinet stelde een taskforce tegen jeugdwerkloosheid in die enig succes boekte. Maar de subsidies op laagbetaalde arbeid verdwenen.

Europa Het doel van het kabinet om ‘in het hart’ van de Europese Unie te staan, en de Unie te ‘verdiepen’, ging jammerlijk verloren door het ‘nee’ van de bevolking tegen de Europese Grondwet.

Spoorwegen Van de belofte om de investeringen in spoor en wegen eerlijk te verdelen, is niets terecht gekomen. De wegen kregen absolute prioriteit.

De chaos

In zijn regeringsverklaring beloofde Balkenende dat zijn kabinet ‘in eenheid’ zou werken. Daar is bitter weinig van terecht gekomen. Vergeleken met de slaapverwekkende stabiliteit van Paars was dit kabinet een achtbaan. Er waren felle ruzies in de coalitie over de WAO, de omroep en de bestuurlijke vernieuwing, er was een conflict met de vakbonden dat met moeite kon worden opgelost. De verbintenis met D66 bleek instabiel en bracht het kabinet uiteindelijk ten val.

Het eindoordeel

Wie de successen van Balkenende wegstreept tegen de mislukkingen, zou kunnen oordelen dat diens missie niet is geslaagd. De tweede lijst is immers langer. Maar sociale zekerheid en zorg zijn belangrijker. En het is in de Nederlandse consensus-democratie iets bijzonders als een aantal slepende politieke dossiers in minder dan een kabinetsperiode wordt opgelost. De mislukte voornemens, de chaos en de slechte uitstraling van de regering – in de geschiedenisboeken tellen ze waarschijnlijk minder zwaar dan doorbraken als het nieuwe ziektekostenstelsel en de WIA. Balkenende kan putten uit de wijsheid van de voetbalcoach na een slechte, maar gewonnen finale: over een paar jaar weet niemand meer hoe er werd gespeeld. Maar de beker staat dan nog steeds te glimmen in de prijzenkast.

Raoul du PréPhilippe Remarque

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden