Eindexamen doen tijdens ramadan: lijden de prestaties onder het vasten?

Voor het eerst in dertig jaar vallen de eindexamens samen met ramadan. Wat doet het vasten met de prestaties van leerlingen? ‘In de middag word ik vaak moe en kan ik me moeilijk focussen.’

Nada El-Sayed (17) en haar vriendin tijdens een vrijwillig test eindexamen op de Johan de Witt School in Den Haag. Foto Marlena Waldthausen

Ze hoopt maar dat het niet te warm wordt, de komende twee weken. De 17-jarige Nada El-Sayed doet sinds maandag eindexamen voor haar havodiploma. Vanaf woensdag doet ze ook mee aan de ramadan. ‘Als het echt zwaar wordt’, zegt de scholier, ‘is het kiezen tussen me strikt houden aan het vasten en mijn toekomst.’

Het is een dilemma waar vermoedelijk meer leerlingen mee zullen worstelen dit jaar. Voor het eerst in zo’n dertig jaar tijd valt de islamitische vastenmaand vrijwel tegelijk met de centrale eindexamens. Het betekent dat naar schatting enkele duizenden scholieren hun examens op een lege maag zullen maken. Hoe gaan leerlingen en scholen daarmee om? En wat betekent het voor de examenscores?

Als het erop aankomt, kiest El-Sayed voor de toekomst. Dat heeft ze al besloten. De leerling van de Johan de Witt Scholengroep in Den Haag weet wat de combinatie van de ramadan en prestatiedruk met haar doet. Ze had de afgelopen jaren meermaals een belangrijke toets tijdens de ramadan. ‘In de ochtend gaat het nog wel, maar ’s middags word ik vaak moe en kan ik me moeilijk focussen. Dan zit ik een beetje om me heen te kijken, terwijl ik eigenlijk mijn toets moet maken.’

Eigen keuze

Haar cijfers waren er niet minder om, zegt de scholier. Ze scoorde naar haar idee even goed tijdens de ramadan als daarbuiten. Mocht het met de eindexamens echt niet lukken, gaat El-Sayed dit jaar bij hoge uitzondering toch eten en drinken. ‘Dan haal ik het vasten later in.’

Het is een keuze die meer van zijn leerlingen zullen maken, vermoedt Hans Huizer, directeur van de Johan de Witt Scholengroep. Van zijn ongeveer 1.800 leerlingen zijn de meeste islamitisch. ‘Sommige leerlingen zullen zich er strikt aan houden, anderen stellen het vasten uit. Wij hebben daar verder niets over te zeggen, het is hun eigen keuze.’

Uit ervaring weet Huizer dat de impact van de ramadan groot kan zijn op leerlingen. ‘We merken het elk jaar: de ramadan is zwaar, de kinderen zijn van slag.’ Behalve honger en dorst speelt ook het gebrek aan nachtrust een grote rol, zegt de directeur. Leerlingen krijgen minder slaap omdat ze pas na zonsondergang kunnen eten.

Dat kan ten koste gaan van de alertheid van de leerlingen, zegt Chris Grauw. Twee jaar geleden was hij interim-directeur van de Multatulischool in Amsterdam, een basisschool met veel islamitische leerlingen. ‘In dat jaar viel de tussentijdse Cito-toets samen met de ramadan. Mijn docenten merkten dat sommige leerlingen minder geconcentreerd waren en slaperig in de klas zaten.’ 

Wat precies het effect was van de ramadan op de toetsscore, weet Grauw niet. ‘Maar de uitslagen zijn er in elk geval niet ernstig door beïnvloed, anders hadden we dat gemerkt.’

De voormalig directeur – hij is met pensioen – maakte zich destijds wel zorgen over zijn leerlingen. Hij stuurde alle ouders een brief met het advies hun kind doordeweeks niet mee te laten doen aan de ramadan. ‘Die brief belandde op GeenStijl. Het werd een rel, maar wel met een positieve afloop. Ik werd daarna door meerdere schooldirecteuren benaderd, ze vonden het geweldig dat ik dit onderwerp had durven aankaarten en ze wilden dat zelf ook gaan doen.’ 

Het is veelzeggend voor de gevoeligheid van het onderwerp. Scholen zijn bang om ouders en leerlingen met een islamitische achtergrond voor het hoofd te stoten, zegt Grauw.

Uitzonderingen op de ramadan

Tijdens de ramadan eten, drinken en roken moslims niet tussen zonsopkomst en zonsondergang. Een uitzondering daarop wordt onder andere gemaakt voor zwangere vrouwen, vrouwen die menstrueren en zieken. Zij kunnen het vasten later inhalen. 

Of het eindexamen ook geldt als reden om het vasten uit te stellen, verschilt per stroming binnen de islam. Jongerenimam Yassin Elforkani, die geldt als gematigd, noemt het ‘een discussiepunt’. ‘De algemene regel is dat iedereen meedoet aan het vasten. Dat is een religieuze plicht. Toen ik mijn eindexamens had, kon ik sowieso niets eten door de spanning, maar ik kan me voorstellen dat er mensen zijn die dat lastig vinden. Het vasten moet niet leiden tot medische klachten of disfunctioneren. Als een leerling door de ramadan niet in staat is om het eindexamen te maken, dan mag hij of zij het vasten verbreken.’ 

Wat het vasten met de cijferlijst van leerlingen zal doen, is moeilijk te zeggen. De situatie is zeldzaam en grootschalig onderzoek ontbreekt. Een paar jaar geleden hebben twee Nederlandse economen wel een onderzoekje gedaan naar het ‘ramadaneffect’ op economiestudenten aan de Vrije Universiteit (VU) in Amsterdam. Ze vergeleken de tentamenscores van studenten met een islamitische achtergrond met de resultaten van medestudenten voor hetzelfde economievak. 

‘In de jaren dat het vak samenviel met de ramadan daalde het tentamencijfer van de studenten met een islamitische achtergrond significant ten opzichte van de andere studenten’, zegt Bas van der Klaauw, hoogleraar economie aan de VU en een van de onderzoekers. Hoe langer de ramadan overlapte met het vak, hoe groter het verschil. ‘Het scheelde tot 0,4 punt op het eindcijfer. Waarschijnlijk is het effect in het echt sterker, want niet alle studenten met een islamitische achtergrond deden mee aan de ramadan.’ 

Lange dagen

Toch is het de vraag hoeveel dat zegt: de groep studenten met een islamitische achtergrond scoorde überhaupt iets slechter dan de overige studenten, blijkt uit hetzelfde onderzoek. Verschillen tussen vastende en niet vastende moslims zijn niet onderzocht.

Van der Klaauw verwacht dat het volgen van de ramadan de eindexamenscores van scholieren geen goed zal doen. ‘Wie wil presteren moet goed eten, dat weten we ook uit andere onderzoeken. De leerlingen die nu eindexamen doen, hebben het waarschijnlijk nog zwaarder dan onze studenten destijds. Wij deden ons onderzoek in september, nu zijn de dagen langer.’

De dagen zijn zeker lang. Vorig jaar viel de ramadan tegelijk met de langste dag van het jaar. Dit jaar is de vastenmaand een paar weken eerder, maar gemiddeld is het nog zo’n zestien uur per dag licht. De Haagse scholier El-Sayed maakt zich vooral zorgen over de dagen dat ze twee examens achter elkaar heeft. Haar moeilijkste vak, scheikunde, is bijvoorbeeld ’s middags, na haar examen maatschappijleer. ‘Dan moet ik me in totaal zes uur lang concentreren. Dat wordt echt moeilijk.’

Als het aan Denk lag, waren de eindexamens dit jaar verplaatst. Kamerlid Tunahan Kuzu vroeg twee jaar geleden aan toenmalig staatssecretaris onderwijs Sander Dekker (VVD) om rekening te houden met de ramadan. Dekker oordeelde dat het de individuele keuze is van leerlingen om te vasten tijdens hun eindexamens. Bovendien kon hij uit praktische overwegingen geen rekening houden met de ramadan – het zou een enorme reorganisatie van het lesjaar betekenen om de eindexamens op te schuiven.

Zo denkt ook directeur Hans Huizer van de Johan de Witt scholengroep erover. ‘Het eindexamen verplaatsen is niet te doen. De hele schoolorganisatie is er op ingesteld.’ Zelf kan de directeur ook niet veel doen voor zijn vastende leerlingen. ‘We moeten ons houden aan de wettelijke examenreglementen.’ Het enige wat dit jaar anders zal zijn dan andere jaren, is het flesje water en stukje fruit dat de leraren altijd klaar zetten op elk bureau. Die staan dit jaar aan het begin van het lokaal. ‘Dan kunnen leerlingen zelf kiezen of ze iets meenemen.’

Ramadan of niet, Nada El-Sayed verwacht dat ze gaat slagen dit jaar. De scholiere staat er goed voor. ‘Alleen voor scheikunde sta ik onvoldoende, maar als ik een 4 of een 5 haal, ben ik alsnog geslaagd. Dat zit wel goed.’