Analyse

Eindeloze rijen en wachttijden: de nerveuze mens moet leren geduld te oefenen

Extreme tekorten op de arbeidsmarkt leiden tot dichte loketten en maandenlange levertijden. Tot schrik van consumenten die er aan gewend zijn geraakt hun verlangens direct te bevredigen. Moeten Nederlanders weer leren wat wachten is?

Noël van Bemmel
Rijen op luchthaven Schiphol vanaf het parkeerdek, 25 mei. Beeld Joris van Gennip
Rijen op luchthaven Schiphol vanaf het parkeerdek, 25 mei.Beeld Joris van Gennip

Het is voor veel consumenten even wennen – schrikken zelfs – dat de wachttijden voor bijna alle dingen en diensten oplopen in Nederland. In een tijd waarin flitsbezorgers binnen tien minuten een zak chips afleveren en examenresultaten binnen seconden online staan, moet je opeens voor een paspoort in Amsterdam vijf weken wachten; al op het parkeerdek van Schiphol aansluiten in een eindeloze rij en wie zonnepanelen op zijn dak wil moet vijf maanden geduld hebben. Een aansluiting op het elektriciteitsnetwerk kan zelfs jaren in beslag nemen.

Extreme tekorten op de arbeidsmarkt leiden tot loketten die gesloten blijven, halffabricaten die op zich laten wachten, operatiekamers die onbemand blijven en treinen en vrachtwagens die stil blijven staan. Momenteel staan bijna een half miljoen vacatures open; tegenover iedere 100 werklozen staan 133 vacatures, meldt het CBS. Dat vraagt niet alleen om betere beloning en begeleiding door werkgevers of onorthodoxe stappen door beleidsmakers, maar ook om een lijdzamere instelling van de burger. Moeten we, kortom, weer leren wachten?

Voorraden aanleggen

‘De mens wil zijn behoeften graag meteen bevredigen’, zegt hoogleraar sociale en economische geschiedenis Hein Klemann (Erasmus Universiteit). ‘We zijn daar in Nederland een beetje aan gewend geraakt, maar die situatie blijkt dus niet houdbaar.’ De Nederlander van nu is volgens de historicus niet ongeduldiger dan hun voorouders. Als voorbeeld noemt hij de trekschuit tussen Amsterdam en Haarlem in de 17de eeuw. ‘Die moest stipt op tijd vertrekken en twee uur later aankomen. Of anders kreeg de schipper een boete.’ Wel was de samenleving destijds minder kwetsbaar voor verstoringen. ‘Men hield voorraden aan, op zolders en in kelders. Als er nu een schip uit China overdwars ligt in het Suezkanaal, liggen veel fabrikanten meteen plat en blijven winkels leeg.’

De hoogleraar vindt het zorgwekkend dat hele sectoren kunnen stilvallen, als de just-in-time-logistiek hapert. Of dat treinverbindingen uitvallen of tunnels worden afgesloten, omdat enkele medewerkers zich ziekmelden. ‘Nederland bleek tijdens de coronapandemie niet meer in staat zelf een paar miljoen mondkapjes te produceren. Of het basisgeneesmiddel paracetamol. Daar schrik ik wel van.’ Klemann signaleert dat sommige bedrijven in Nederland anders zijn gaan kijken naar hun productieketen. ‘Zij beschouwen voorraad niet langer als een nutteloze kostenpost. Dat lijkt me een goede ontwikkeling.’

Flitsbezorger is de kledingwinkel van toen

Hoogleraar migratiegeschiedenis Marlou Schrover (Universiteit Leiden) vindt de huidige problemen sterk lijken op die in de jaren zeventig. Ook toen kampte Nederland volgens haar met een groot tekort aan arbeidskrachten én woningen. En ook toen was de maatschappelijke druk groot. ‘Je wilt toch dat je oma wordt behandeld in het ziekenhuis, je nieuwe keuken wordt geïnstalleerd en je bestelling wordt gebracht in een restaurant.’ De oplossing werd gezocht in arbeidsmigratie, stelt Schrover. ‘Politici beloofden tijdelijke, alleenstaande migranten die geen gezinswoningen zouden bezetten.’ De komende jaren verwacht de hoogleraar een toename van migratie uit EU-landen als Roemenië, Bulgarije en Litouwen. ‘Plus verruiming van regels om arbeidsmigranten te huisvesten, bijvoorbeeld in containerwoningen op bedrijfsterreinen.’

Een tweede déjà-vu, stelt Schrover, leveren de verontwaardigde geluiden over de verwende consument: online bestellers die alles meteen in huis willen hebben voor de laagste prijs. ‘Die commentaren doen mij denken aan 19de-eeuwse artikelen over de ‘nerveuze aard van de moderne mens’ toen de kleermaker werd vervangen door een winkel die kant-en-klare kleding verkocht. Ook na de uitvinding van de trein, de telegraaf en later blikvoedsel en diepvriesmaaltijden treurden commentatoren over een verlies aan geduld en maatschappelijke cohesie. ‘De flitsbezorger van nu is de kledingwinkel van toen.’

Afscheid van de staccatocultuur

Voorlopig zal de nerveuze mens geduld moeten oefenen. Even afscheid nemen van wat sociologen de staccatocultuur zijn gaan noemen ­– een voorliefde voor economische doelmatigheid dat ten koste gaat van culturele waarden. En misschien bevordert dat zelfs ons welzijn. Menig zelfhulpboek beweert immers: wachten kost helemaal geen tijd; tijd is geen geld en vervelen is goed voor je! Dat vindt schrijver en filosoof Joke Hermsen echter te simpel gesteld. Zij schreef onder meer boeken over onze tijdsbeleving en rusteloosheid. ‘Het maakt nogal wat uit of je moet wachten vanwege wanbeleid door bedrijven of overheid, of omdat je daar zelf voor kiest.’ De wachttijden in de zorg of voor andere publiek diensten zijn volgens haar voor niemand goed. ‘Dat levert slechts ergernis en ontevredenheid op.’

Dit geldt volgens Hermsen echter niet voor vrijwillig wachten. ‘Als je de neiging onderdrukt om bij het wakker worden of thuiskomen meteen alle schermen aan te zetten, zul je merken dat dit wachten – of uitstellen – beloond wordt. Dan komt een speciale aandacht vrij, die bevorderlijk kan zijn voor onze verbeeldingskracht, creativiteit en innerlijke reflectie. Wachten kan dus goed voor je zijn, maar alleen als je daar zelf voor hebt gekozen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden