Reportage

Eindelijk publieke excuses van het kabinet aan transgender personen: ‘een louterende ervaring’

Zaterdagmiddag biedt minister Van Engelshoven namens het kabinet publiekelijk excuses aan voor de oude Transgenderwet. Vooruitlopend op de bijeenkomst in de Ridderzaal spraken de hoofdspelers alvast met elkaar en met de Volkskrant.

Charlotte Huisman
Willemijn van Kempen (rechts) in gesprek met demissionair minister Ingrid van Engelshoven van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (D66) bij de muur met portretten van voorgangers op het ministerie van OCW. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Willemijn van Kempen (rechts) in gesprek met demissionair minister Ingrid van Engelshoven van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (D66) bij de muur met portretten van voorgangers op het ministerie van OCW.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

‘Deze wet heeft ongelooflijk veel pijn veroorzaakt’, zegt minister Ingrid van Engelshoven van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (D66). ‘De overheid heeft mensen het recht ontzegd om ouder te zijn, om kinderen te hebben.’ In de Haagse werkkamer waar de bewindsvrouw de woorden uitspreekt zit ook Willemijn van Kempen (60). Die betreurt nog elke dag dat zij zich verplicht heeft laten steriliseren, toen zij in 1998 haar geslachtsveranderende operatie onderging.

Daarom is Van Kempen blij dat deze minister zaterdag in de Ridderzaal namens het kabinet publiekelijk haar excuses gaat uitspreken naar transgender en intersekse personen, ‘echt een positief statement, met internationale uitstraling’. Tot in Zuid-Korea hebben ze hier belangstelling voor, merkt Van Kempen uit de vele reacties die ze ontvangt. ‘Nederland is het eerste land dat dit publiekelijk doet.’

De excuses gaan over de oude Transgenderwet, van kracht van 1985 tot 1 juli 2014. Onder die wet waren personen die de geslachtsaanduiding in hun geboorteakte wilden wijzigen, verplicht om meerdere geslachtsveranderende operaties te ondergaan, waaronder een onomkeerbare sterilisatie.

Eind vorig jaar heeft Van Engelshoven met haar collega-minister Sander Dekker hiervoor al niet-publiekelijk excuses gemaakt, in een bescheiden onlinebijeenkomst. Als voorproefje op de publiekelijke excuses, die recht zouden doen aan de toegebrachte schade. Daarom is er nu een ceremonie in de Ridderzaal. Dat is mede de verdienste van Willemijn van Kempen, die lang voor deze erkenning heeft gestreden.

Kinderwens

Tijdens haar jeugd, in het Limburg van de jaren zestig en zeventig, was er weinig begrip voor Van Kempen, die zich een meisje voelde. ‘Ze probeerden me te corrigeren en te genezen. Ik raakte beschadigd.’ Uiteindelijk meldde ze zich in 1988 bij de genderpoli van het VUMC. ‘De wet schreef toen voor dat ik moest worden gesteriliseerd. Met mijn kinderwens konden ze me niet behandelen, hoorde ik.’

Ook mocht Van Kempen geen genetisch materiaal bewaren. ‘De teneur was dat mensen zoals ik zich niet mochten voortplanten.’ Dus schreef ze aan de artsen dat ze haar kinderwens voorgoed vaarwel zegde. ‘Die brief schrijven was wel het meest vernederend.’

Pas later drong echt tot Van Kempen door wat haar was aangedaan. ‘Bedenk dat je in die tijd niet op internet gelijkgestemden kon treffen. Ik dacht dat ik de enige was met deze gevoelens. Alleen in psychiatrische boeken vond ik mezelf terug, als transvestitist.’

Met de aanpassing van de Transgenderwet in 2014 zijn operaties niet meer verplicht voor een geslachtsverandering; een ‘deskundigenverklaring’ van een psycholoog voldoet. Sindsdien hebben transgender personen veel meer vrijheid om zelf te kiezen hoe ze hun transitie vormgeven.

‘Met die belangrijke wetswijziging was de stemming: laten we vooruitkijken’, zegt Van Kempen. ‘Maar ik dacht: dit kan ik niet zo maar voorbij laten gaan. De maatschappij heeft mij schade toegebracht. Er was geen ruimte voor mij. En anderen hebben afgezien van de transitie, vanwege de harde eisen. Intersekse mensen hebben schade ondervonden omdat ze moesten kiezen tussen sekses.’

Erkenning

En zo begon ze in 2019 met het Transgender- en Interseksecollectief en andere organisaties, een actie om de staat aansprakelijk te stellen voor de schade. De voorwaarden in de oude Transgenderwet waren immers aantoonbaar in strijd met fundamentele mensenrechten. En daarom wilden ze erkenning, excuses en financiële genoegdoening. Hun actie had resultaat. Op hun verzoek kwam er, met de excuses van de overheid, ook een financiële tegemoetkoming.

Willemijn van Kempen (links) en demissionair minister Ingrid van Engelshoven (rechts). Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Willemijn van Kempen (links) en demissionair minister Ingrid van Engelshoven (rechts).Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

‘Wat was het moment dat je je realiseerde: er moeten excuses komen?’, wil Van Kempen weten van de minister.

‘Dat was eigenlijk toen ik naar jouw persoonlijke verhaal had geluisterd, dat kwam echt bij mij binnen’, zegt Van Engelshoven. ‘Ik kende de feiten, maar tijdens dat buitengewoon emotionele gesprek dat wij eind 2020 voerden, liet ik op me inwerken wat die wet heeft betekend voor het individu. Daarna was er voor mij geen discussie meer mogelijk. Die excuses moesten er komen.’

De minister begrijpt, zegt ze, dat online-excuses niet genoeg waren. ‘Aan zulke oprecht gemeende excuses doe je geen recht in zo’n setting. De overheid moet zich er rekenschap van geven dat zij onnodig leed heeft toegevoegd. Dan moet je de personen die het betreft in de ogen kijken als je de excuses uitspreekt, op een voor zo’n belangrijke ceremonie passende plek.’

De minister is nog met het Transgendercollectief in gesprek over de uitvoering van de schaderegeling. Want die is, vindt Van Kempen, niet ruim genoeg. Ook vindt zij het bedrag te laag: in Zweden bedraagt de vergoeding 22.500 euro. ‘Er is geen discussie over geweest. De regeling is ons eenzijdig voorgeschoteld.’

Tegemoetkoming

Vanaf oktober kunnen diegenen die aantonen dat zij tussen 1985 en 2014 of kort daarna, volgens de toen geldende wet, bijvoorbeeld een geslachtsoperatie en sterilisatie hebben ondergaan voor het wijzigen van de geslachtsregistratie, aanspraak maken op een tegemoetkoming van 5.000 euro. Er hebben zich inmiddels 420 personen voor gemeld, de verwachting is dat dit er ongeveer 2.000 worden.

‘We hadden er goed aan gedaan dit meer met elkaar te bespreken’, zegt Van Engelshoven. ‘Maar elke regeling moeten we afbakenen. De pijn die mensen elke dag voelen kun je nooit helemaal goedmaken met geld.’

Ondertussen ligt er een nieuw wetsvoorstel: dat ook niet langer een deskundigenverklaring nodig is om een geslachtsverandering te registreren. ‘Ik zie deze excuses niet als een eindpunt, maar meer als een startpunt’, zegt Van Engelshoven. ‘Er moet nog veel gebeuren om de maatschappelijke positie van trans mensen te verbeteren. Transitieverlof, dat is iets dat in de komende regeerperiode geregeld moet gaan worden. Dan krijgen deze excuses echt betekenis. Ik verwacht dat een komend kabinet stappen gaat zetten voor de positie van trans en intersekse personen.’

Van Kempen: ‘Het is goed om naar voren te kijken. Bijvoorbeeld: hoe regelen we trans ouderschap bij wet? Ook hopen we dat de Nederlandse overheid internationaal haar stem laat horen. De dreiging komt dichtbij binnen Europa, bijvoorbeeld uit Hongarije.’

Tijdens de ceremonie in de Ridderzaal zaterdagmiddag gaat de minister luisteren naar getuigenissen. Dan spreekt zij formeel en publiekelijk haar excuses uit. ‘Dit gaat een louterende ervaring zijn’, zegt Van Kempen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden