EINDELIJK NORMAAL

Pinochet zit opgesloten in zijn bunker-villa; Chili lijkt al de banden met het dictatoriale verleden te hebben verbroken. Michelle Bachelet wordt in januari waarschijnlijk de eerste vrouwelijke president van het land....

Piep!, huilt de auto als hij onder de verlichte poort op de snelweg doorrijdt. De lange piep komt niet uit de radio of een mobiele telefoon. 'Het is het sein dat ik geregistreerd ben en eind van de maand de rekening thuiskrijg', zegt de chauffeur monter. Modern, hè?, straalt zijn gezicht.

Rekeningrijden in Chili, het is de normaalste zaak. In aanzienlijk ontwikkelder landen wordt er alleen maar over gepraat, maar hier is het dagelijkse kost. Op de nieuwe rondwegen van de hoofdstad Santiago ben je in een kwartiertje vanuit het centrum op het vliegveld; een traject dat voorheen al gauw een uur kostte. Echt druk is het niet, want betalen doen ook Chileense automobilisten niet graag, en drieënhalve euro voor een paar kilometer is een hoop geld. Maar wie efficiency wil (en geld heeft), krijgt die keurig opgediend in dit moderne land.

Ander voorbeeld.

Bij de presidentsverkiezingen van afgelopen zondag wint Tomás Hirsch in Villa La Estrella, de Chileense basis in het Zuidpoolgebied. De kandidaat van een door de communistische partij geleid links blok haalt 18 van de 53 stemmen. Geen cijfers om over naar huis te schrijven, ware het niet dat vrijwel alle kiezers in Villa La Estrella leden zijn van de Chileense luchtmacht. Dat maakt het schokkend: er zitten communisten in de Chileense strijdkrachten!

Ex-dictator Augusto Pinochet, die zegt dat hij alles altijd alleen heeft gedaan uit ijver om de communisten uit te roeien, moet - als het bericht ondanks zijn dementie tot hem is doorgedrongen - concluderen dat alles voor niets is geweest. Hirsch viert de uitslag als bewijs dat de democratische hervormingen ook tot de strijdkrachten zijn doorgedrongen. In een normaal modern land zijn communisten geen uitschot dat verdelgd moet worden, maar hooguit politieke losers. En Chili is zo'n normaal modern land.

Heel lang is Chili echter geen normaal land geweest. Chilenen had je in twee soorten: onderdrukkers en slachtoffers. De zeventien jaar lange dictatuur van luitenant-generaal Augusto Pinochet (1973-1990) was een nachtmerrie voor elk beschaafd en democratisch mens, en wanneer in die jaren elders over Chili werd gesproken, ging het over martelen, moorden en verdwijnen. In 1990 besloot de generaal de macht terug te geven aan de burgers, maar de democratie bleef onder strikte bewaking van de militairen staan.

De zogenoemde transitie verliep uiterst langzaam, met name door de zekerheden die Pinochet voor zichzelf en zijn collega's in de Grondwet had ingebouwd. En zelfs toen het beter ging en de democratie wortel begon te schieten, bleef Chili synoniem met Pinochet. Zijn arrestatie in Londen en de mislukte uitlevering aan Spanje, het theater toen hij bij terugkeer in Santiago vrolijk uit zijn rolstoel opstond, en uiteindelijk toch het begin van zijn vervolging door de justitie in eigen land.

Bunker-villa

Maar nu is het over. De ex-dictator zit in zijn bunker-villa in huisarrest, en omdat hij door de ontdekking van zijn fortuin in het buitenland zijn reputatie van niet-corrupt ('Hij steelt tenminste niet') is kwijtgeraakt, hebben zelfs zijn trouwste aanhangers hem laten vallen.

'De transitie is beëindigd', verklaarde president Ricardo Lagos eerder dit jaar op formele toon. Het parlement was akkoord gegaan met een serie wijzigingen van de in 1980 door Pinochet uitgevaardigde Grondwet. De belangrijkste waren het teruggeven aan de president van de bevoegdheid de opperbevelhebbers van de strijdkrachten te benoemen en het afschaffen van de niet gekozen, maar benoemde senatoren. La bancada militar, zeg maar de militaire fractie, bestond uit de bevelhebbers van leger, marine, luchtmacht en politie, de president van het Hooggerechtshof en de ex-presidenten van het land. Aan deze constructie dankte Pinochet zijn benoeming tot senator voor het leven en de daarbij horende rechtsbescherming.

De afschaffing van de anti-democratische fractie, die bijna een kwart van de senaat in handen had, was vijftien jaar lang tegengehouden door de rechtse partijen, maar nu was het doek over de 'laatste autoritaire enclaves' gevallen. Zondag werd de eerste volledig democratische senaat gekozen.

'Het afschaffen van de benoemde senatoren kwam rechts nu bijzonder goed uit', zegt de schrijver Antonio Skármeta. 'Want tegenwoordig is het de regering van de Concertación, de coalitie van socialisten en christendemocraten, die de senatoren benoemt. En de ex-presidenten zijn tegenwoordig democratische ex-presidenten. Dus stemde rechts onmiddellijk voor de wet.' Tussen haakjes, in Chili wordt nog gewoon onbevangen over links en rechts gesproken.

Skármeta (1940) is een van de succesvolste Chileense schrijvers. Wereldfaam verwierf hij met zijn roman Brandend geduld, die als film met de titel De postbode vijf Oscarnominaties kreeg en een kassucces in de hele wereld was. Voor zijn laatste roman De dans van de overwinning ontving hij in 2003 de Spaanse Premio Planeta, met 600 duizend euro de vetste literaire prijs in het Spaanse taalgebied.

De schrijver is, trouw aan de Latijns-Amerikaanse traditie, altijd zeer betrokken geweest bij de politiek. Dat kwam het duidelijkst tot uiting toen president Lagos de partijloze Skármeta in 2000 benoemde tot ambassadeur in Berlijn, de stad waar hij tijdens de dictatuur van Pinochet in ballingschap woonde. Na drie jaar diplomatieke dienst keerde hij terug naar Santiago om zich volledig aan de literatuur te wijden. Maar dat betekent niet dat hij zich niet langer bemoeit met de politiek in zijn land.

'Mijn gevoel is dat Pinochet niet langer een relevant acteur is in de politiek', verklaarde Lagos aan de vooravond van de verkiezingen. 'Het is voorbij, hij bestaat niet meer.'

'Ja, politiek gezien is Pinochet volledig geïsoleerd', beaamt Skármeta. 'Er is niet één relevant politiek figuur in dit land die zijn aankelijkheid of sympathie betuigt voor Pinochet. Niettemin is justitie niet zo genereus geweest hem adequaat te veroordelen. Uiteindelijk is hij gepakt op problemen met de belastingen, en pas vanaf dat moment zijn ook de zaken van de mensenrechten mee gaan spelen. Het is een te traag en te pragmatisch proces geweest.

'De Concertación heeft met grote omzichtigheid gehandeld, op basis van de overeenkomst in 1990 dat de democratie weer een kans kreeg op voorwaarde dat Pinochet met rust werd gelaten, het beruchte sociale vrede boven recht. Die omzichtigheid heeft enige vruchten afgeworpen: processen tegen andere schenners van mensenrechten, consolidatie van de professionele lijn binnen het leger, bewustzijn bij de bevolking van de omvang van de begane wreedheden en het schijnbaar definitieve afscheid van staatsgreepneigingen bij rechts.

Depinochetisering

'Op deze manier heeft de Concertación de fameuze frase van Homerus eer aan gedaan: de molens van de goden malen langzaam. De molens van de geschiedenis blijven lang stilstaan, maar wanneer ze eenmaal de grote spanningen en passies ontladen, begint justitie en beginnen de dingen in hun natuurlijke orde te vallen. En de natuurlijke orde is het idee opgeven dat je met geweld een proces probeert te onderbreken. Hoewel rechts in Chili zich nog moet regenereren, zijn er nog enkele jaren van depinochetisering zonder Pinochet nodig.'

Een van de zwarte plekken in het systeem, justitie, is inmiddels ook aan het normaliseren. Juan Guzmán, de rechter die tegen de stroom inroeide door op Pinochet te jagen, haalt in zijn net verschenen herinneringen De rechter die Pinochet vervolgde uit naar zijn collega's en met name de leden van het Hooggerechtshof: 'Ik heb in mijn lange carrière kunnen meten tot welk punt de justitie in dienst van de macht staat.'

Jarenlang deed het Hooggerechtshof alles om Guzmán te dwarsbomen. Hij kon slechts doorwerken omdat 'de hoge magistratuur het zich niet kon veroorloven een rechter uit te sluiten die - met een paar moedige anderen - bezig was bij te dragen het zo lang geleden verloren vertrouwen in de rechtspraak te herstellen.' Uiteindelijk heeft Guzmán aangetoond dat in Chili niemand boven de wet staat, zelfs niet een ex-dictator. Inmiddels is het laatste door Pinochet benoemde lid van het Hooggerechtshof vertrokken.

Een reuzenstap in de modernisering was het invoeren, ook dit jaar, van een echtscheidingswet. Chili was waarschijnlijk het laatste land waar het ontbinden van een huwelijk wettelijk onmogelijk was. De katholieke kerk en de aan haar verwante politici zijn daardoor schuldig aan een voor een modern land absurd probleem: het enorme aantal onwettige kinderen. Veel huwelijken werden natuurlijk toch opgebroken, maar de kinderen met nieuwe partners konden wettelijk niet worden erkend. Een probleem dat tienduizenden kinderen in Chili heeft getroffen.

De traditionele achterstelling van de vrouwen wordt ook langzaam maar zeker ondermijnd. Symbool daarvan is Michelle Bachelet, de favoriet in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen in januari: gescheiden moeder van drie kinderen, agnost en kinderarts van beroep. 'Het begin van een nieuw tijdperk', juicht Isabel Allende, de schrijfster die haar hele leven heeft afgegeven op de macho-maatschappij waarin zij opgroeide. 'Het is het begin van een rechtvaardiger etappe in de geschiedenis van het land. Vrouwen zijn de ruggengraat van Chili. Zij blijven altijd met de kinderen zitten, maar werken heel hard en hebben het vermogen in een team te werken.'

Alle kandidaten bij de presidents- en parlementsverkiezingen beloofden de kloof tussen rijk en arm te verkleinen. Het gaat Chili al jaren economisch voor de wind, maar nergens zijn de inkomensverschillen groter. Een gevolg van het zogenoemde Chileense model, dat alom ter wereld wordt geprezen en waarvan Pinochet nog altijd de vader wordt genoemd: hij heeft toch maar mooi de basis gelegd voor de gezonde economische ontwikkeling.

Economieprijs

De Chileens econoom Ricardo Ffrench-Davis strijdt al jaren tegen dit hardnekkige misverstand, maar wordt tegenwoordig ook gehoord. De adviseur van de CEPAL, de economische commissie van de VN, ontving vorige week de nationale economieprijs uit handen van president Lagos. 'Het is een mythe dat het onder Pinochet economisch beter ging', zegt Ffrench-Davis in zijn kantoor in Santiago. 'Tijdens de zeventien jaar dictatuur groeide de economie gemiddeld met 2,9 procent. Sinds het herstel van de democratie in 1990 is die groei 5,6 procent per jaar.

'Het is evenmin waar dat Chili onder Pinochet de kampioen van het neoliberalisme was. Dat gold alleen voor de eerste helft van de dictatuur, vanaf 1982 deelde de regering enorme subsidies uit aan het bedrijfsleven, betaald met kortingen op de pensioenen en de salarissen van onderwijzers en verplegend personeel, In 1989, aan het eind van de dictatuur, was de Chileense maatschappij daardoor veel ongelijker dan in 1973. Het is een enorme vooruitgang dat alle presidentskandidaten, links en rechts, nu hetzelfde zeggen: dat die kloof gedicht moet worden.'

Het gaat goed met Chili, maar er is nog een hoop te doen. Het moment is gekomen, na de politieke normalisering, voor een economische normalisering, meent Antonio Skármeta. 'Chili is een rijk land, door de enorm gestegen export, door de hoge prijs van het koper, ons voornaamste product. Maar er zijn landen die harmonieuzer voor hun bevolking zorgen, die minder hebben, maar gevoeliger en menselijker zijn bij de verdeling. Goed, dit zijn maar indrukken van een schrijver, hè. Maar wel van een schrijver die verslaafd is aan politiek.'

De laatste stap die Chili nog moet zetten, voegt Skármeta er serieus aan toe, is dat hij en zijn generatiegenoten ophoepelen: 'De transitie is pas echt voorbij als een nieuwe generatie het voor het zeggen krijgt. Mijn generatie heeft Chili in grote problemen gebracht, we hebben geleden, veel geleden, en daarna het land weer op poten gezet. Nu moet een jongere generatie het overnemen en van Chili weer echt een normaal land maken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.