ReportageOpening Vaticaanse archieven

Eindelijk kan de vraag worden beantwoord: was paus Pius XII fout in WO II

Leerlingen van een Italiaanse school bidden bij een portret van Paus Pius XII nadat die was getroffen door een hartaanval in oktober 1958.Beeld Corbis via Getty Images

In een zaal met daarin één non en twintig computers in het Vaticaan liggen sinds maandag de archieven ter inzage waaruit moet blijken of paus Pius XII fout was in WO II of juist een held die vele Joden redde.

‘Dit is het’, zegt archivaris Johan Ickx, terwijl hij een kleine deur in het hart van Vaticaanstad opent waarachter het antwoord ligt op een van de meest controversiële vragen uit de rooms-katholieke geschiedenis; een vraag zo spannend dat zelf paus Franciscus ervoor richting het puntje van Petrus’ stoel zal zijn geschoven.

De archivaris stapt een zaal binnen met daarin één non en twintig computers waarop te lezen valt of ‘oorlogspaus’ Pius XII vooral een leider was die zwijgend toekeek terwijl er onder zijn neus miljoenen Joden werden afgevoerd naar vernietigingskampen, of juist een held die dankzij stille diplomatie duizenden mensen het leven redde.

Soms is de werkelijkheid spannender dat fictie, want zelfs thrillerschrijver Dan Brown zou door zijn uitgever worden bijgestuurd als hij juist dit deel van de geheime Vaticaanse archieven zou laten leiden door een man die door de Zwitserse gardisten voor de deur dottore X wordt genoemd.

Kilometers archiefkasten

Toch is het echt zo. Sterker nog: die archieven over een van de meest omstreden pausen uit de kerkgeschiedenis bevinden zich ook nog eens in de Torre di Borgia, een gebouw vernoemd naar de daadwerkelijk meest omstreden paus uit de kerkgeschiedenis, Rodrigo Borgia. Op de derde verdieping staan kilometers aan archiefkasten. Op de verdieping daaronder snellen dagelijks duizenden toeristen richting de Sixtijnse Kapel, onwetend van alle geheimen om hen heen, en daar weer onder, op de begane grond, bevindt zich een archief dat nooit openbaar was, tot de Belg Johan Ickx, archiefdirecteur van de sectie buitenlandse betrekkingen van het Vaticaan, vanochtend de kleine, stalen deur ontgrendelde en de eerste twintig historici binnenliet.

‘Ze zeiden dat ze gespannen waren’, zegt Ickx. ‘En wij waren ook gespannen. Die zuster die u bij de ingang zag, heeft de afgelopen jaren meer dan een half miljoen pagina’s ingescand.’

Volgens de letter van de Vaticaanse wet zou dit archief eigenlijk pas over acht jaar open mogen, namelijk zeventig jaar na het overlijden van een paus. Vorig jaar echter, besloot paus Franciscus om voor Pius XII (1876-1958) een uitzondering te maken. Hij zei dat Pius’ nagedachtenis de afgelopen jaren te veel heeft blootgestaan aan ‘vooroordeel en overdrijving’. Tijd om dat recht te trekken, met als gevolg dat nu, acht jaar eerder dan gepland, twee wetenschappers directeur Ickx amicaal op zijn schouder slaan.

‘Ik heb gelijk een enorme scoop gevonden’, grapt de een. ‘Ik ook: een brief van Eva Braun aan de paus’, grapt de ander. De twee historici zijn extra opgetogen omdat ze vandaag al welkom waren in Vaticaanstad. Deze ‘Pius-papers’ zijn immers zo’n begrip in hun wereld dat de afgelopen maanden al ruim tweehonderd historici verzoekschriften indienden; veel meer dan de twintig rode bureaustoelen die Ickx tot zijn beschikking heeft. De wachtrij reikt inmiddels tot ver in de zomer.

Kritiek al tijdens oorlog

De oorlogsgeschiedenis van de kerk is de afgelopen jaren al vaak herschreven. Naar eigen zeggen was Vaticaanstad neutraal tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar al tijdens de oorlog begon de kritiek op Pius’ weigering zich expliciet uit te spreken tegen nazi-Duitsland. In het openbaar heeft Pius XII zich slechts één keer, tijdens zijn kersttoespraak van 1942, afkeurend uitgelaten over het vervolgen van mensen omwille van hun ras, maar hij deed dat zonder het woord ‘Jood’ ook maar een keer te noemen.

Omdat hij wel aantoonbaar op de hoogte was van de verschrikkingen (zo vertelde een aalmoezenier hem al in 1941 getuige te zijn geweest van massamoorden op Joden in Oekraïne) was Pius XII volgens sommigen zelfs medeplichtig aan genocide.

In de decennia daaropvolgend werd dat negatieve beeld al behoorlijk genuanceerd. Zo zou Pius goede redenen hebben gehad om te zwijgen. Door stil te blijven en zo geen extra aandacht op de kerk te vestigen, zou het Vaticaan in Rome alleen al tussen de vier- en zevenduizend Joden hebben helpen onderduiken in diverse panden verspreid over de stad. Niet voor niets benadrukte Franciscus vorig jaar dat de zwijgzaamheid van Pius in werkelijkheid een poging was ‘de vlam van het humanitaire werk en het werk van de geheime, maar actieve diplomatie brandende te houden’.

‘Als hij zich wel had uitgesproken, was het veel slechter afgelopen’, zegt ook archiefdirecteur Ickx. ‘Dat zal hier zeker uit komen.’

‘Het is in ieder geval opvallend dat Pius een aantal bisschoppen die zich wél uitspraken na de oorlog meteen tot kardinaal promoveerde’, zegt de Leidse historicus Jan bank, die een boek schreef over de rol van de Kerk tijdens WOII. ‘Dat suggereert dat hij het, in ieder geval achteraf, met hen eens was.’

Nuances

Uit een onderzoek van Bank bleek eerder al dat Pius’ zwijgen mogelijk meer genuanceerdere redenen had. Toen de Nederlandse protestantse en katholieke kerken in 1942 een gezamenlijk telegram stuurden aan rijkscommissaris Seyss-Inquart waarin stond dat zij ‘met ontzetting’ kennis hadden genomen van deportaties van Joden, liet Seyss-Inquart als reactie zo veel mogelijk tot katholiek gedoopte Joden in Nederland oppakken en deporteren. Nadat Pius XII had gehoord van die reactie, zou hij, aldus de getuigenverklaring van zijn huishoudster, hebben besloten de Joden voortaan in stilte te beschermen.

‘Vanaf vandaag kunnen we misschien bevestigen of dat inderdaad zo gegaan is’, zegt Bank. En zo zijn er nog veel meer vragen waarop wetenschappers al jaren antwoorden zoeken. Wist Pius XII bijvoorbeeld dat veel oorlogsmisdadigers dankzij een Vaticaans paspoort na de oorlog konden ontsnappen naar Zuid-Amerika? En waarom heeft hij de encycliek van zijn voorganger Pius XI nooit afgemaakt, terwijl daarin een duidelijke veroordeling stond van racisme en dus antisemitisme?

‘Ik denk niet dat er een document bestaat waaruit onomstotelijk blijkt dat Pius XII fout was’, zegt historicus Bank. ‘Net zomin als dat ik geloof dat er in dit archief sluitend bewijs zal worden gevonden op basis waarvan Pius XII heilig kan worden verklaard. Wel denk ik dat er na vandaag eindelijk een compleet beeld kan ontstaan; dat deze specifieke geschiedenis na ruim 75 jaar niet langer puur zwart of wit is, maar eindelijk echt kan worden ingekleurd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden