Eindelijk haar eigen leermeester

In de biografie Bettine, overwinnen, overleven van Alje Kamphuis benadrukt Bettine Vriesekoop dat ze de schaamte voorbij is. Zestien jaar volgde ze slaafs trainer Gerard Bakker, die 'karaktermoord' pleegde....

Door Robèrt Misset

'Bakker bepaalde alles. Ik was van hem afhankelijk en om de goede vrede te bewaren gehoorzaamde ik. Het resultaat stond voorop. En het doel heiligde alle middelen. Ik heb nu af en toe ook nog last van die passieve houding van toen. Vooral in stress-situaties komt het patroon ineens terug. Ik heb nooit geleerd om 'stop' te zeggen, waardoor ik lang doorga met dingen die eigenlijk niet zo goed voor me zijn.' (Vriesekoop in Bettine, overwinnen, overleven).

Onder het schrikbewind van trainer Gerard Bakker leefde Bettine Vriesekoop zestien jaar lang in een totaal isolement. 'Het zou in deze tijd niet meer kunnen', mijmert de tweevoudig Europees kampioene tafeltennis, in haar appartement in Amsterdam. 'Turnsters van zestien jaar durven nu hun eigen weg te kiezen. Ik neem het Bakker niet kwalijk dat hij me zo hard heeft laten trainen, maar wel dat hij me heeft gedwongen een ander mens te worden dan ik eigenlijk ben. Dat noem ik karaktermoord. In menselijk opzicht zijn heel veel grenzen overschreden, al heb ik niet de behoefte aan te geven hoe ver. Ik heb ook niet de illusie dat het iets zal opleveren.'

Maar de confrontatie met het verleden blijft beklemmend, erkent Vriesekoop. 'Ik zag bij Ivo Niehe een opname van mezelf, toen ik als zestienjarig meisje de Tom Schreurs-prijs in ontvangst nam. Ik schrok echt van die beelden, ik realiseerde me plotseling welke metamorfose ik heb ondergaan. Wie stond daar? Een dorpsmeisje, een boerentrien met een vreselijk accent, die in deze tijd geestelijk niet ouder dan acht jaar zou zijn.

'Ik dacht dat ik het vuil uit die periode had opgeruimd, maar dat bleek niet zo te zijn. Door de dood van mijn partner Hans van Wissen in 1999 kwamen veel dingen naar boven die ik nog niet had verwerkt. Je kunt je heel erg verstoppen in een relatie. Hans was mijn beschermengel, ik kon mijn angsten en onzekerheden bij hem kwijt. Toen die buffer wegviel, keerden oude patronen in mijn leven terug.

'Ook in mijn spel viel ik terug op oude mechanismen, het is een vorm van passiviteit die rechtstreeks terug te voeren is op mijn verstandhouding met Bakker. Los van al het verdriet heb ik hard moeten werken om dat gedrag de kop in te drukken. Ik kon nog steeds de grenzen niet aangeven, weer niet voor mezelf opkomen. Dat had ik nooit geleerd. Het is een van de oorzaken voor de eindeloze reeks conflicten, die ik heb meegemaakt.

'Ik voelde me naakt in de tafeltenniswereld, wist ik veel hoe ik met mensen moest omgaan? Ik had tot 1988 nooit de kans gehad een eigen persoonlijkheid te ontwikkelen, Bakker bepaalde alles in mijn leven. Vervolgens werd ik geconfronteerd met mensen die hun gram wilden halen, die me wantrouwden en weigerden te geloven dat ik na al die jaren een goed mens wilde worden. Ik kan het ze niet eens kwalijk nemen, al blijft het een wrange gedachte dat ik zo weinig krediet bleek te hebben.'

Zo groot was de afhankelijkheid van Vriesekoop dat ze zich op de Europese Top-12 in 1988 in Ljubljana door Bakker zelfs naar de kleedkamer liet sturen om het met haar Duitse rivale Olga Nemes op een akkoordje te gooien. Een pregnant voorbeeld van de geeste

lijke terreur, die ze al die tijd heeft moeten verdragen. 'Ik was al 26 jaar, ik had allang verantwoordelijk moeten zijn voor mezelf. Maar ik deed echt klakkeloos wat die man zei.

'Punten jatten was normaal bij hem, nu werd ik zelfs gedwongen een partij te kopen. Ik heb in Dülmen nog met Nemes in een team gezeten. Olga snapte het wel, ze was als geboren Roemeense zelf in een totalitair regime opgegroeid. We hebben het uitgesproken, al kan Nemes zich niet goed meer herinneren of Bakker inderdaad een bedrag heeft genoemd of dat hij die zogenaamde deal heeft verzonnen.

'Tegen mij zei Bakker: ”Ze zit in de kleedkamer, je moet het zelf nog even afmaken”. Nemes bleek nergens van af te weten. Ik was doodsbenauwd dat het uit zou lekken, dat mijn reputatie zou worden vernietigd. Ik schaamde me zo dat ik geen bal raakte. Ik durfde Nemes tijdens die partij niet eens aan te kijken.

'Bakker dwong me om mezelf te verloochenen. Na afloop klampte ik me toch weer aan hem vast, uit pure angst voor de mogelijke gevolgen. Hij moest me steunen, als partner in crime. Maar Bakker heeft er geen woord meer aan gewijd.'

'In de verte hult een oude Romeinse brug zich in een weemoedige najaarsnevel. En midden in het beeld, stralend in dat schitterende decor: de grote schoonheid van Bettine Vriesekoop. De grenzen zijn open, het is onomkeerbaar. Je mag er in en uit. Het politbureau functioneert niet meer. Ze doet waar ze zin in heeft. Er is niemand meer die de regels voorschrijft.' (column Jan Mulder, in Bettine, overwinnen, overleven).

Vriesekoop: 'Ondanks de steun van Hans heb ik twee keer overwogen zelfmoord te plegen. Ik wilde niet verder leven als het meisje dat zo zielig achter die trainer aanliep. Dat beeld heb ik gelukkig kunnen corrigeren. Na mijn Europese titel in 1982 besefte ik al dat mijn relatie met Bakker ongezond was. Toch heeft het nog zes jaar geduurd voor ik hem werkelijk kon loslaten. Ik had ook geen alternatief, ik was door Bakker opgevoed met het idee dat ik werd omringd door vijanden. Vrienden had ik niet, ik stopte alles naar binnen.

'Ik beschouw het EK in 1992 in Stuttgart als mijn redding. Tot aan het graf zal ik dankbaar zijn voor mijn tweede Europese titel. Ik was een ander mens geworden en een moderne, complete tafeltennisster, die veel gevarieerder speelde dan vroeger. Ik groeide in dat toernooi boven mezelf uit. Ik wist bij voorbaat dat ik de finale tegen Lisa Lomas niet kon verliezen.

'Ik stond van bovenaf naar mezelf te kijken en ik genoot van het uitzicht. Ik had de perfecte balans gevonden. We vormden een team, niemand was jaloers. Niemand hoefde meer mijn vijand te zijn, ik hoopte dat mijn concurrenten Mirjam Hooman en Gerdie Keen zouden winnen, we gunden elkaar alles. Er was harmonie en coöperatie, ik liep op een wolk en dan kun je de creativiteit van de grond scheppen.'

Ze toonde de nieuwe Vriesekoop niet alleen naakt in de Playboy, ook in de sport etaleerde ze een nieuw zelfbewustzijn. In haar biografie onthult Vriesekoop dat ze voor en tijdens haar laatste EK, in 1998 in Eindhoven, Bioleanpillen slikte. Die bevatten de stof M-Huang, een pseudo-efedrine, waardoor een sporter sneller herstelt. De pillen leiden tevens tot een lager vetpercentage. Ma-Huang bevat een werkzaam bestanddeel efedrine dat op de IOC-lijst van verboden stimulerende middelen staat.

Vriesekoop hoorde toevallig van de toernooi-arts dat op de EK in '98 niet op doping werd gecontroleerd. 'Formeel heb ik gezondigd tegen de regels, maar dat kan me geen bal schelen. Wat is ongezonder? Mijn lichaam kapot trainen of ervoor zorgen dat ik wat sneller herstel? Door die pillen voelde ik me fitter, meer was het niet. Ik was al 36, ik moest wel preparaten slikken, anders had ik al die trainingsarbeid niet overleefd.

'Als experiment heb ik bepaalde supplementen gebruikt. Ik schaam me daar niet voor, want ik vind die hele discussie belachelijk. Dit spul gaat per 1 januari 2004 van de dopinglijst af, dus waar hebben we het over? Ik ben niet beter gaan tafeltennissen door die pillen, ik liep niet gedrogeerd door de arena. Die pillen hielpen me wel om gezond te blijven.' 'Als afsluiting gaan we nu kijken naar een fragment van het lied Red onze Zielen en daarna dragen we Hans naar buiten, terwijl we luisteren naar het favoriete nummer van zowel Hans als Vyssotski zelf, getiteld De wolvenjacht. Vyssotski werd tweeenveertig, maar jij oude reus, hebt het maar mooi tien jaar langer volgehouden!' (Grafrede Vriesekoop, in Bettine, overwinnen, overleven)

Vriesekoop: 'Ben je er eindelijk aan toe van je grote liefde te genieten, wordt die je afgenomen. Ik vond het zo onrechtvaardig! Je kunt het niet uitleggen. Ik volgde mijn instincten, begreep mijn eigen gedrag niet. Het was een enorme confrontatie met mezelf, ik kreeg mijn wilskracht als een boemerang in mijn gezicht geslagen. Tegen de dood kun je namelijk niet vechten, je moet hem weten los te laten.

'Ik ben jaren boos geweest over de dood van Hans. Ik las spirituele boeken, want ik voelde onrust in mijn ziel en zocht naar zingeving om daarmee af te rekenen. Maar die boeken maakten me weer kwaad.

Nu kan ik mijn zoontje Tymo ook vaker loskoppelen van Hans, hij heeft zijn vader nooit gezien. Ze zijn nooit samen geweest, dat maakt het gemakkelijker. Ik zit nu in de laatste fase van het rouwproces, ik heb de kunst van het loslaten eindelijk onder de knie gekregen.'

Als weduwe keerde Vriesekoop terug achter de tafeltennistafel, maar de sport had een therapeutisch karakter gekregen. Ze speelde niet om te overwinnen, maar om te overleven. 'Ik volgde mijn intui¿tie, in tijden van stress keer je terug naar je zekerheden. Tafeltennis was mijn kapstok, het was vertrouwd, ik ontleende daar mijn zelfvertrouwen aan.

'In de moeilijkste fase heb ik het leven versimpeld door weer te gaan tafeltennissen. Thuis had ik de zorg voor Tymo, bij mijn tafeltennisclub De Treffers werd voor me gezorgd. Natuurlijk vreesde ik de reacties van de buitenwacht. Als moeder van veertig kon ik alleen maar afgaan. Maar het was mijn ding, ze snapten niet welke functie het tafeltennis toen voor me had.'

In maart 2002 won Vriesekoop haar zestiende Nederlandse titel in het enkelspel, een week later veroverde ze met De Treffers de Europa Cup voor landskampioenen. 'Natuurlijk bevestigde ik met mijn overwinning de magere status van het Nederlandse tafeltennis, maar het zei ook veel over mij. Mijn basis bleek nog groot genoeg.

'Ik sprak laatst een topkok die me vertelde dat koken de kunst van het terugkomen is, een eindeloze herhaling, maar telkens anders. Zo kijk ik nu naar het tafeltennis, het blijft de blauwdruk van alles wat ik doe. Dankzij het tafeltennis weet ik wat nodig is om tot een topprestatie te komen.'

Het tafeltennis hielp Vriesekoop tevens de totale onafhankelijkheid te bereiken. 'Onder Bakker heb ik nooit mijn wensen kenbaar kunnen maken, ik moet er nog steeds aan wennen dat ik nu kan aangeven hoe ik dingen wil. In feite was ook Hans een leermeester, hij heeft me zijn intellectuele bagage meegegeven, waar ik nog dagelijks profijt van heb.

'De kunst is mijn eigen leermeester te zijn. Heel geleidelijk constateer ik dat mensen nu van mij kunnen leren. Nu mag ik eindelijk zeggen wat ik ervan vind. Dat moet ook wel nu ik een kind heb, maar het blijft een vreemde ervaring.

'Ik heb de afgelopen vier jaar het nodige moeten verwerken, de dood van Hans, een kind, een nieuwe carrière na het tafeltennis. Ik heb een nieuw fundament onder mijn huis moeten leggen. In dat rouwproces heb ik heel lang gedacht dat ik dezelfde passie moest vinden als in 1992 in Stuttgart. Tot ik me realiseerde dat ik niet geforceerd moest gaan zoeken. Ik draai het nu om. Door evenwicht te vinden in mijn omgeving komt de passie vanzelf.

Lachend: 'Ik heb genoeg conflicten gehad, ik heb voldoende strijd met mezelf gevoerd. Maar ik ben de schaamte voorbij, ik ben er klaar mee. Over het tweede deel van mijn leven hoeft geen biografie te komen, ik weet nu hoe ik moet leven. Ik laat me taoi¿stisch met de stroom meevoeren om te zien wat nog op mijn weg komt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden