Eindelijk bevrijd van loden last van Menno ter Braak

Menno ter Braak, fel polemist tegen de nazi's, stierf een zelfgekozen dood toen Nederland bezet werd. Deze daad maakte van hem en zijn geschriften na de oorlog postuum een legende....

Het is een onleefbaar mausoleum geworden, dat hem het zicht op de werkelijkheid beneemt. Hij vertelde altijd graag dat hij negen maanden na de zelfmoord werd geboren. In werkelijkheid kwam hij dertienenhalve maand later ter wereld. 'Heimelijk hoop ik op iemand die mij losmaakt', verzucht hij, en hij haalt een boekantiquaar in huis.

Zo begint Het tweede gezicht, een filmische ontsnappingspoging uit een knellend verleden, die vanavond op televisie is te zien. De makers Krijn ter Braak (acteur, regisseur en de neef van de grote oom) en Hans Fels volgen een verrassende sluipweg: ze laten Menno spelen door een acteur, en kiezen daarbij voor acteur Peer Mascini, die naar eigen zeggen 'niets' van Menno ter Braak heeft gelezen.

Dat blijkt een gouden greep. Eerst hoort Mascini braaf de legende aan. Hugo Brandt Corstius noemt hem 'de grootste essayist van de twintigste eeuw', op een toon die geen tegenspraak duldt. Maar Mascini knapt af wanneer hij Menno's beroemdste essays probeert te lezen. 'Onbegrijpelijke zinnen', vindt hij. 'Wat zou Krijn toch fascineren?'

Hém fascineert vooral Wim ter Braak, de vader van Krijn en de arts die zijn geliefde broer Menno het leven uithielp. De familie Ter Braak zag die hulp altijd als 'opoffering', een even heroïsche daad als Menno's zelfmoord in het zicht van een ondraaglijke Duitse overheersing. Krijn zoekt de verklaring in de herinnering aan de Eerste Wereldoorlog, die miljoenen levens kostte. 'Natuurlijk had hij geen zin in een nieuwe oorlog.'

Goed - maar waarom heeft Wim zijn broer dan niet gewoon helpen vluchten, vraagt Mascini zich af. Hij gaat te rade bij criticus Michaël Zeeman, die de legende debunkt: 'Leven en werk hadden Ter Braak niet opgeleverd wat hij ervan verwacht had. Die oorlog was een uitkomst.' In Eibergen, waar de familie Ter Braak vandaan komt, zoekt en vindt Mascini aanvullend bewijs voor deze oneerbiedige stelling: ooms en tantes van Menno pleegden ook zelfmoord, ja, zelfs Wims latere verdrinkingsdood deed daar verdacht veel aan denken.

Dat brengt ook Krijn aan het twijfelen. Waarom heeft Wim bij de zelfmoord geholpen, vraagt hij zijn moeder. Tja, dat heeft zij zich ook vaak afgevraagd, maar nooit met hem besproken. Krijns zus Caroline vertelt pas op de middelbare school, dankzij haar leraar Nederlands, te hebben ontdekt dat Menno zelfmoord pleegde. Die heeft een onverkwikkelijk verloop gehad: nadat pillen niet bleken te werken, moest Wim, na uren doodsstrijd, een 'verlossende' injectie toedienen.

Aan het eind van de film pakt de antiquaar de boeken in. Krijn ter Braak, jarenlang 'possessor vi coactus' - bezitter tegen wil en dank, zoals Menno ooit in zijn exemplaar van Hitlers Mein Kampf schreef - is van zijn loden last bevrijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden