Eindelijk autonoom

Altijd moest de tekening het afleggen tegen het schilderij, maar inmiddels is het ondergeschoven kindje uitgegroeid tot serieuze kunst. Zo is te zien op de tentoonstelling All About Drawing.

Tekenen is hot. Niet: tekenen is terug. Of: tekenen is er altijd al geweest. Nee, tekenen is populair zoals het nog nooit eerder is geweest. Zeker de afgelopen vijf, tien jaar. En zeker nu. Dat is althans de gedachte die schuil gaat achter de overzichtstentoonstelling van Nederlandse tekeningen, die nu in het Stedelijk Museum Schiedam te zien is. En die gedachte klopt maar al te goed. De laatste jaren is er een boom aan tekeningenexposities. Een greep uit het actuele aanbod: twee exposities van de tekenende kilometervreter Robbie Cornelissen (Gemeentemuseum Den Haag en Centraal Museum), een groepspresentatie Meer dan tekenen in galerie Nouvelles Images, een overzicht van de zogenoemde 'Journaaltekeningen' van Henri Jacobs (galerie Heden).


En nu dus in Schiedam. All About Drawing, 100 Nederlandse kunstenaars luidt de titel - veelzeggend door het laatste woord. De expositie geeft namelijk geen overzicht van honderd tekenaars, maar van honderd kunstenaars. Kunstenaars die niet gewoon tekenen, maar kunst produceren - tekenkunst. Het duidt op dat tekenen als een volwaardige kunstvorm wordt gezien. Een blijk van emancipatie.


Je vraagt je af waarom die opwaardering zo is ontstaan. Het is namelijk wel eens anders geweest. Want ja, werd tekenen niet altijd gezien als het ondergeschoven kindje van de schilder- en beeldhouwkunst? Als een voorstudie voor het echte werk? Hogelijk gewaardeerd, dat wel, en alom geroemd. Zoals bij de anatomische studies van Da Vinci en Michelangelo. De menschlich, allzu menschliche bijbelscènes, met roetbruine waterverf (bister) op handgeschept papier, van Rembrandt. De aquarellistische naakten van Rodin. De bibberige seismografische krabbels van Armando. Of de rastertekeningen van Jan Schoonhoven.


Maar in vergelijking met schilderijen en sculpturen legden tekeningen het toch altijd af. Te iel, te fijntjes, te onaf. Echte kunst staat toch eerder lekker in de olieverf. Is gegoten in brons of gehakt uit eeuwig marmer. Schilderijen of beelden maken een veel volwassener indruk. Ze zijn robuuster. Doorwrocht gemaakt, en doorwrocht bedacht. Er is harder aan gewerkt. Meer onderzoek voor verricht. Schilderijen en beelden zijn de uitkomst van een lang maakproces, waarin wordt gewikt en gewogen. Tekeningen niet. Die zijn spontaan ontstaan, met goedkoop en vergankelijk materiaal. Ze hebben iets voorlopigs. Zijn ook te papierig: je ziet nog te veel het wit van de ondergrond. Het houtskool bedekt nooit het hele oppervlak. Daarbij kun je tekeningen nooit goed tonen. Het licht moet worden gedimd en de luchtvochtigheid tot het minimum gereduceerd. Er is altijd wat. Hoe kun je tekeningen nu serieus nemen?


Vraag het aan Arno Kramer, Mr. Drawing, de ambassadeur en pleitbezorger van de tekenkunst. Hij is, naast directeur van het Stedelijk Museum Schiedam Diana Wind, een van de twee samenstellers van de expositie. Als tekenaar, kunstenaar, oud-docent aan de AKI in Enschede en nu curator van het Drawing Centre Diepenheim probeert Kramer al meer dan twintig jaar meer aandacht te genereren voor wat tekenaars produceren. Terwijl hij onderwijl ageert tegen de academies die tekenen níet als een aparte afstudeerrichting beschouwen. En klaagt dat menig museum in Nederland zijn prenten- en tekeningenkabinet heeft opgedoekt, zoals het Gemeentemuseum Den Haag en het Stedelijk in Amsterdam.


De expositie in Schiedam moet in zijn strijd voor meer begrip voor tekenend Nederland een voorlopig hoogtepunt zijn. Maar een hoogtepunt is het zeker. All About Drawing geeft in ieder geval een groots en gevarieerd overzicht, van de afgelopen vijftig jaar. Zo groots en gevarieerd dat het moeilijk is er een duidelijk, helder oordeel over te geven. De Nederlandse tekenkunst van de laatste halve eeuw is onbegrensd wat betreft opvattingen, invalshoeken en verschijning.


Als poging tot ordening zou je toch grofweg twee richtingen kunnen onderscheiden. De ene is wat koel, rationeel, afstandelijk en abstract, en verwijst direct naar een van de aartsvaders van dit genre: Jan Schoonhoven (1914-1994). Schoonhoven werd in de jaren zestig beroemd met zijn kartonnen reliëfs van kleine witte rechthoeken. Later maakte hij ook tekeningen die louter waren opgebouwd uit een geometrische structuur van vierkantjes en korte lijntjes. De andere richting is meer verhalend, figuratief, emotioneel en associatief, zoals in de dichterlijke fantasieën van Lucebert (1924-1994).


Met name de tweede opvatting is in Schiedam oververtegenwoordigd. Tekenen in Nederland hangt schijnbaar samen met het ongebreideld uitbraken van fantasievolle ontboezemingen. Wie door de zalen loopt, zal zich snel ondergedompeld voelen in een bizarre wereld van mysterieuze landschappen, koddige dieren, vreemde wezens, seksuele escapades, dromerige scènes en psychologisch ontraceerbare gemoedstoestanden. Het lijkt alsof de wereld van Jeroen Bosch nog springlevend is. Neem het Fritz Lang-achtige decorlandschap met dode hond en flamingo's van Hans de Wit. De feërieke stillevens met dieren, vruchten en bloemen van Hanneke Francken. Of de gedetaileerd uitgewerkte nachtmerries van Paul Klemann.


Tekeningen die je een rechtstreeks inkijkje geven in het bizarre gedachtengoed van de kunstenaar. Als de weergave van een open zenuw. Met voorstellingen die je in het dagelijkse leven niet zo snel zal tegenkomen, maar blijkbaar wel in de geest van de maker bestaan.


Die ongebreideldheid geldt ook voor de materiaalkeuze. Ondanks de stringente uitgangspunten van Kramer en Wind - er is voornamelijk werk op papier te zien -, lijkt de keuze van de kunstenaars voor hun tekengereedschap in Schiedam onbeperkt. Zo heeft Merina Beekman haar beeltenis van een gesluierde vrouw beplakt met wit fluweel en gebruikt Dieuwke Spaans voor haar collages uitgeknipte foto's van vogeltjes en bloemen.


Jan Schoonhoven (1914-1994) werd in de jaren zestig beroemd met zijn kartonnen reliëfs van kleine witte rechthoeken. Later maakte hij ook tekeningen die louter waren opgebouwd uit een geometrische structuur van vierkantjes en korte lijntjes.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden