Einde verhaal

Bij het afscheid van Breaking Bad, waarvan de laatste afleveringen komende zondagen te zien zijn, de vraag: hoe maak je een bevredigend einde aan een bejubelde tv-serie?

WEES GEWAARSCHUWD: DIT ARTIKEL BEVAT SPOILERS VAN THE SOPRANOS, BREAKING BAD, LOST, SIX FEET UNDER, ST. ELSEWHERE, DEXTER, THE WIRE, 24

Walter White, de protagonist van Breaking Bad, zit in een lunchtent aan de bar. Voor hem een spiegelei, sunny side up. Hij breekt de repen bacon in stukjes en legt ze neer in de vorm van het getal '52' - zijn leeftijd. De trouwe kijker weet: dit is zijn vaste ritueel op zijn verjaardag, normaal breekt zijn vrouw Skyler de bacon. Maar zij en de rest van het gezin zijn nu nergens te bekennen. Een moment later koopt Walt een M60 machinegeweer op het parkeerterrein.


In deze eerste scène van het vijfde en laatste seizoen van Breaking Bad, waarvan de laatste afleveringen de komende zeven zondagen op Nederland 3 uitgezonden worden, zien we een terugkerend narratief trucje. We blikken vooruit op een later punt in het verhaal, we zien heel even in wat voor penibele situatie een personage zich begeeft, zonder te weten wat er mis is gegaan - en dan pikken we draad weer op waar we gebleven waren. De nieuwsgierigheid is gewekt. Aan de makers alle losse eindjes aan elkaar te knopen.


Als geen andere serie is Breaking Bad de laatste jaren uitgegroeid tot het bewijs van het gouden tijdperk van televisie. Alleen in series wordt de tijd genomen om verhaallijnen echt uit te diepen, evolueren personages tot steeds rijkere karakters en krijgen makers de creatieve vrijheid die het flopfobe Hollywood ontbeert. Tot slot is het internet cruciaal als katalysator; nog nooit waren de omstandigheden zo goed voor het verzwelgen van series.


Breaking Bad, in totaal met zes Emmy's bekroond, stond symbool voor deze ontwikkeling omdat het met lage kijkcijfers begon, gaandeweg momentum verzamelde, om met een stuwende kracht op het eind af te stevenen. En dat voor een format dat aanvankelijk door producers het slechtste idee ooit werd genoemd. Een scheikundeleraar die kanker heeft en besluit om de drug crystal meth te produceren om zijn gezin welvarend achter te laten - wie wil dat nou zien?


De trend om series romanachtige dimensies te geven begon rond de eeuwwisseling met The Sopranos, The Wire, The West Wing en Six Feet Under, en werd later opgevolgd door hoogstaand drama als House of Cards, Mad Men, Game of Thrones, Homeland en recentelijk True Detective. Voorheen waren series gemaakt om in principe nooit te eindigen; het afronden van drama was tegennatuurlijk volgens tv-wetten. Anders dan in films of boeken bleven karakters hetzelfde, opdat het verhaal eeuwig door kon gaan.


Series van nu zijn draaikolken die hun zuigkracht ontlenen aan het naderende einde dat in de premisse besloten ligt. Een scheikundeleraar die drugsbaas wordt, een tot de islam bekeerde marinier met terroristische plannen (Homeland), een corrupte politicus die zich in een spoor van dood en verderf omhoog werkt (House of Cards) - stuk voor stuk eindige ideeën. Hoeveel water er ook in het bad zit, het zal zich een weg naar het putje vinden.


Met deze tv-renaissance, en de tijdsinvestering die het van de kijker vergt, wordt de verantwoordelijkheid van de makers steeds groter om een mooi - en spannend, bevredigend, rechtvaardig - einde te breien aan het verhaal. Dat is geen gemakkelijke opgave: kijkers laten zich meer dan ooit gelden op internet, dat ervoeren ook de makers van Lost. De serie, over de overlevende passagiers van een neergestort vliegtuig op een mysterieus eiland, eindigde met de suggestie dat - en nu volgt de eerste spoiler van vele - [het verblijf van de verstekelingen slechts een vorm van limbo was, een vagevuur tussen hemel en aarde, een hallucinatie in wezen.]


In interviews lieten de makers weten op sociale media bestookt te worden door boze fans. Een jaar later zei bedenker J.J. Abrams dat hij nog steeds niet met rust werd gelaten - om maar aan te geven hoe gehecht trouwe kijkers kunnen zijn. Hoe moet het wel? Hoe maak je een goed einde aan een bejubelde serie en hou je zowel de fans als de critici tevreden?


De eerste les hebben we al gehad: geef de kijker niet het gevoel dat al die uren voor niets waren. De o-het-was-toch-een-droom-truc valt zelden goed - helemaal aan het einde niet. Naast Lost is het slot van de ziekenhuisserie St. Elsewhere, die liep van 1982 tot 1988, berucht: in de laatste scène wordt gesuggereerd dat het hele verhaal alleen bestaat in de verbeelding van een autistisch jongetje. In de sneeuwglobe in zijn hand staat een miniatuurversie van het ziekenhuis.


Grofweg zijn er twee soorten eindes: open en gesloten. Knoop je alle losse eindjes aan elkaar of stop je midden in een scène - de kijker in verwarring achterlatend. Dat laatste kozen de schrijvers van The Sopranos, de maffiaserie met wijlen James Gandolfini in de hoofdrol. [Het nummer Don't Stop Believin van Journey speelt, de familie Soprano zit in een diner te eten en vader Tony kijkt op als iemand binnen komt lopen. Op dat moment gaat het scherm op zwart.]


David Chase, bedenker van de serie, wilde eigenlijk dat het scherm meerdere minuten op zwart zou blijven voordat de aftiteling in beeld kwam, maar dat liet de zender ABC niet toe. Toch gaat het verhaal dat in de tien seconden tot de aftiteling kijkers in heel Amerika checkten of hun kabel wel goed werkte. Chase beweerde dat het niet zijn bedoeling was, maar feit is dat een slotaflevering zelden zo veel besproken is, al waren er waarschijnlijk meer boze dan tevreden kijkers.


Totaal tegenovergesteld eindigde Six Feet Under, de serie over een familie begrafenisondernemers. Geheel in lijn met het thema en format, elke aflevering eindigt met een sterfgeval, [heeft de dochter een visioen hoe de levens van alle personages zich ontvouwen en hoe ze overlijden.] Het enige wat nog de vraag blijft is of dit écht is hoe het zal lopen, of dat het slechts in het hoofd van de dochter gebeurt (toch weer die droom).


Ook Vince Gilligan, bedenker van Breaking Bad, koos voor een bijna gesloten einde. [In de laatste aflevering gaat Walt nog eens langs bij alle belangrijke personages, handelt zijn laatste zaken af (uiteraard gebruik makend van het eerder genoemde machinegeweer), en sterft uiteindelijk tussen de drugsketels terwijl Badfinger 'guess I got what I deserved' zingt. Een bevredigend einde voor veel fans en critici: rechtvaardig en rond.]


In een interview vooruitlopend op het einde gaf Gilligan daar al een hint van weg. 'Er is wel wat te zeggen voor het niet-verrassende einde', zei hij in Interview Magazine. 'Het voorbestemde en gedoemde einde dat ingebouwd is in het idee.' Eerder stelde hij in The Guardian al de retorische vraag: 'Hoe lang kan iemand aan de top blijven?'


Emily Nussbaum, tv-criticus van The New Yorker, was als een van de weinige niet te spreken over 'the closure-happy finale'. De slotaflevering was haar te frictieloos, te gepolijst, niet passend bij zo'n donkere en grillige serie. Zij ging zelfs zo ver om te suggereren dat vanaf een bepaald punt in de aflevering het verhaal - daar zijn we weer - een droom van Walt werd. Als het geen droom was, schreef ze, strookte het niet met de 'echte wereld' van Breaking Bad.


Dat is een belangrijk punt: hoe verhoudt de finale zich tot de logica die het verhaal tot dan toe dicteerde. Elke serie creëert zijn eigen wereld met bijbehorende grenzen van plausibiliteit. Het kost vijf seizoenen om Walter White op aannemelijke wijze Tony Montana-trekjes te geven. Andersom kan een gek niet zomaar geestelijk gezond worden. Een moord in de serie Girls, over jonge twintigers in Brooklyn, zou volslagen idioot zijn, terwijl het in het universum van psychopaat Dexter aan de orde van de dag is.


Om de seriemoordenaar slash forensisch onderzoeker acht seizoenen redelijk geloofwaardig te houden lukte niet volgens iedereen. Maar om Dexter als slotakkoord [een orkaan in te laten varen met een boot, hem dat wonderbaarlijk te laten overleven en een teruggetrokken en bebaard bestaan te gunnen in het bos] - dat is bijna een misdaad van de schrijvers. Waren er echt zoveel kunstgrepen nodig om de eindstreep te halen? Krijgt de koelbloedige moordenaar, die alleen mensen vermoordt die het 'verdienen', niet wat hij zélf verdient?


Een catharsis, dat is wat kijkers verwachten van een serie. Zeker als het verhaal er al seizoenen lang naar toe werkt, zoals bij Breaking Bad, Dexter en Homeland. Maar als het thema juist de onrechtvaardigheid van het systeem is, de uitzichtloze bleekheid van het leven, dan is loutering weer niet op zijn plaats. Daarom werd het einde van The Wire zo gewaardeerd. De boodschap van de finale strookte met die van de hele serie: niets houdt ooit op en niemand gaat vrijuit. In Baltimore werd per seizoen een arena gefileerd: de drugshandel op straat, de haven, de politiek, het schoolsysteem en de journalistiek - allemaal even corrupt.


In de slotscène kijkt rechercheur Jimmy McNulty over de stad uit en ziet de kijker - vergelijkbaar met Six Feet Under - hoe het de rest van de personages vergaat. [Geen van allen komt tot inkeer. Geld maakt geld, macht corrumpeert, het systeem houdt zichzelf in stand en dealers blijven dealers. Wie beter verwacht is naïef.] Geen serie zou zo realistisch zijn als The Wire, zeggen kenners.


De kijker moet ervan uit kunnen gaan dat na het afscheid de status quo van een serie gehandhaafd blijft. Een open einde betekent dan: de verhaallijn zet zich door in dezelfde trant. Als Jack Bauer na acht seizoenen 24 [als voortvluchtige achtergelaten wordt, weet je dat hij voor de rest van zijn leven on the run zal zijn]. Alhoewel: vier jaar na dato is daar in mei opeens het - met James Bondesque titel getooide - Live Another Day, een 'limited-run' serie met als vanouds Kiefer Sutherland als Jack Bauer in de hoofdrol. Als dat maar goed gaat.


Deze zogenaamde limited-run series, vergelijkbaar met miniseries, zijn een nieuwe trend in het tv-landschap die weer een andere blik op het einde-probleem werpt. Het zijn grote dramaproducties met steracteurs die zich op voorhand niet meer dan een seizoen willen vastleggen. Denk aan HBO-serie True Detective, met Woody Harrelson en Matthew McConaughey in de hoofdrollen. Er komt een tweede seizoen, maar zonder Oscarwinnaar McConaughey. En in april start het tiendelige Fargo, een seriebewerking van de bekende Coen Brothers-film. Ditmaal met Billy Bob Thornton en Martin Freeman als hoofdpersonen.


Het gevolg is dat elk seizoen een strakke spanningsboog heeft en een duidelijke kop en staart. Al laten de makers altijd een aantal lijntjes open voor een volgend seizoen. Breaking Bad eindigde meerdere seizoenen met een cliffhanger van jewelste. Anders dan veel series werden True Detective en Fargo geheel geschreven door één schrijver, in plaats van een heel scenarioteam (TD werd zelfs door slechts één regisseur gemaakt, ook erg uitzonderlijk).


Series als Breaking Bad hebben naast een team schrijvers ook te maken met een legioen amateurscenaristen op internet. De teaser aan het begin van seizoen 5 leidde tot grote speculatie onder fans, die potentiële eindes uitschreven. Had Walt Skyler vermoord? Hij brak de bacon immers zelf, haar taakje. Ging hij het machinegeweer gebruiken om zijn oude partner Jesse Pinkman uit te schakelen? Omdat de titel van de laatste aflevering Felina is, beweerde één fan dat hij het einde kon voorspellen door de songtekst van het nummer El Paso te ontleden, waarin een vrouw voorkomt die Felina heet. Een exercitie waar de fan 2.286 woorden voor uittrok.


Hij had geen gelijk. Of wel. Dat laten we even in het midden, helemaal in lijn met dit stuk. Van één ding bent u verzekerd: dit was geen droom.


TOEGIFT

Na vijf seizoenen Breaking Bad nog niet klaar om afscheid te nemen? Kijk dan de documentaire No Half Measures: Creating the Final Season of Breaking Bad. Deze maar liefst tweeënhalf uur durende film geeft een grondige blik achter de schermen bij de opnames van het laatste seizoen. We zien de makers vooral veel afscheid nemen en 'laatste keren' beleven. De laatste keer een script schrijven, de laatste keer het script doorlopen met de hele cast, de laatste opnamen per acteur, het laatste storyboard maken, de laatste keer monteren - ze weten er een emotionele bedoening van te maken. Dat wordt alleen maar versterkt door de cast en crew die om de haverklap mogen verkondigen hoeveel ze van elkaar houden, hoe goed ze kunnen samenwerken en hoeveel lol ze beleven op de set. Voor de echte Breaking Bad-fan, zeker de sentimenteel aangelegde, is de docu een feest. Voor anderen zitten er ook wat aardige details in. Zo kijken de personages Hank en Marie Schrader op een gegeven moment naar een biechtvideo van Walt. Om de reactie zo oprecht mogelijk te laten zijn mochten de acteurs de tape niet van tevoren zien.


Wie na deze film nog steeds niet genoeg heeft van Breaking Bad moet wachten op Better Call Saul, de spin-off van Saul Goodman, de corrupte advocaat van Walter White. In november van dit jaar wordt de eerste aflevering verwacht.


JUMPING THE SHARK

Iedereen kent het moment. Je volgt al een paar seizoenen een serie en je begint je bedenkingen te krijgen bij het script. De wendingen worden steeds absurder, het verhaal ongeloofwaardiger en dan gebeurt er iets waardoor je het definitief weet: deze serie is over zijn hoogtepunt heen. Dat moment heeft een naam: jumping the shark.


De term vindt zijn oorsprong in de nostalgische jarenvijftigserie Happy Days. In de aflevering 'Hollywood' van seizoen 5 waterskiet cool guy Fonzie (in zwembroek en kenmerkend leren jasje) via een schans over een haai. Toen de kijkcijfers begonnen te dalen, bedachten de makers steeds meer plotwendingen, waarvan de haaisprong de meest opvallende was. Voortaan stond die scène symbool voor het over-de-topmoment.


De term raakte in zwang door de website van Jon Hein waarop hij alle jump-the-sharkmomenten verzamelde. Een bekend voorbeeld is de comedyshow Roseanne (1988-1997), waarin een gezin kampt met bekende kwesties: opgroeiende tieners, geldzorgen, werkloosheid, huwelijksproblemen en schoonouders. Althans, tot het laatste seizoen, dat begon met het winnen van de loterij en er een compleet andere serie van maakte. Om het nog erger te maken: in de laatste aflevering bleek het allemaal verzonnen te zijn.


Dallas maakte het zo mogelijk nog bonter. Nadat Patrick Duffy's personage Bobby in de finale van seizoen 8 was overleden, werd hij na een teleurstellend seizoen 9 in seizoen 10 weer tot leven geroepen. De kunstgreep? Heel seizoen 9 bleek een droom.


Ook noemenswaardig: Prison Break. De serie had een strak afgekaderd idee: een man belandt bewust in de gevangenis om samen met zijn broer te ontsnappen. Nadat het een enorm succes was geworden, besloot FOX de serie te verlengen, maar dat deed het verhaal geen goed. De idiote wendingen stapelden zich op. Met als hoogtepunt een afgehakte hand die er onder dwang weer werd aangenaaid. Toen het klusje geklaard was, wurgde de man de dokter met zijn vers gehechte hand.


Als een filmreeks zijn beste tijd achter de rug heeft heet dat niet jumping the shark, maar nuking the fridge. Deze uitdrukking verwijst naar de scene in Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull, de laatste uit de reeks. Hierin schuilt Indiana Jones in een koelkast als een atoombom ontploft.


Andere series die volgens velen te lang door gingen: Entourage, The X-Files, Californication, Nip/Tuck, Dexter, Lost en Weeds.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden