essay

Einde van een tijdperk: vanaf woensdag mag ook in het ov het mondkapje af. Een afscheidssaluut

Op de pont over de Maas tussen Oijen en Alphen waren mondkapjes sinds 1 juni 2020 verplicht, net als in ander openbaar vervoer.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Op de pont over de Maas tussen Oijen en Alphen waren mondkapjes sinds 1 juni 2020 verplicht, net als in ander openbaar vervoer.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het laatste restje mondkapjesplicht verdwijnt woensdag. Dan mag het kapje ook in het openbaar vervoer af. Dat zal voor velen een opluchting zijn. De een vond het kapje iets dictatoriaals, de ander wist zeker dat het geen nut had. Nederlanders lieten zich niet graag mondkappen.

Olaf Tempelman

Opgevangen in Nederland in de periode 2020-2022: ‘Ik laat me niet muilkorven’, ‘U mag me er eentje geven, maar ik gooi hem meteen weg’, ‘Ik trek dat rotding nog eens van mijn gezicht’. Het is niet officieel geboekstaafd, maar misschien is bijna nergens in Europa de afgelopen twee jaar een grotere afkeer van het mondkapje beleden dan in Nederland. Het typische van dat mondkapje is immers dat het niet alleen spetters tegenhoudt, maar ook onze mond onzichtbaar maakt, alsof we niks meer in te brengen hebben.

Deze vorm van gezichtsbedekking, is al vaak geconstateerd, past slecht bij een land waar mensen graag zeggen waar het op staat, duidelijk en direct, ook in de openbare ruimte. Je kunt het ook anders formuleren: het mondkapje past slecht bij een land met een zelfbeeld van ‘zeggen waar het op staat’.

Conformisme komt in Nederland niet minder voor dan elders, ook in dit land worden dingen verzwegen en ingeslikt. Echter, als het gaat om het Nederlandse zelfbeeld, zijn ‘openheid’, ‘eerlijkheid’ en ‘non-conformisme’ trefwoorden. Interessant is dat de uitdrukking ‘hij neemt geen blad voor de mond’ alleen voorkomt in het noordwesten van Europa. ‘Hij laat zich geen mondkapje omdoen’ betekent ongeveer hetzelfde.

In het tijdperk dat wel het PreCovidium wordt genoemd, zag je in het Europese straatbeeld Aziatische toeristen met mondkapjes, meestal jonge vrouwen. In die tijd werd vaak gedacht dat ‘die Chinese meisjes’ bang waren voor luchtvervuiling – ‘ze durven onze lucht niet in te ademen’ – in plaats van voor de variant van het coronavirus die in de jaren 2002-2004 in Oost-Azië heerste.

Geen blad voor de mond

Het kan amper toeval zijn dat het noorden van Europa, ‘daar waar mensen geen blad voor de mond nemen’, in het begin van de pandemie niets van het mondkapje moest hebben. Nederlanders, Denen en Zweden winkelden nog heerlijk mondkapjesloos toen Belgen, Fransen en Italianen al waren ‘gemuilkorfd’. RIVM-directeur Jaap van Dissel plaatste in het voorjaar van 2020 grote vraagtekens bij de effectiviteit van mondkapje. Een OMT-lid noemde het verplichten van mondkapjes zomer 2020 nog ‘een ingrijpende maatregel die weinig oplost en als je pech hebt juist averechts werkt.’

Ook in de trein mag het kapje vanaf woensdag af. Beeld Arie Kievit
Ook in de trein mag het kapje vanaf woensdag af.Beeld Arie Kievit

Het mondkapje zou slechts schijnveiligheid bieden waardoor mensen alleen maar onvoorzichtiger zouden worden. Sommigen ontwaarden in dat discours sporen van de Nederlandse gedoogmentaliteit: je moet mensen niets opleggen, want juist dan gaan ze zich onverantwoordelijk gedragen.

Of het mondkapje dragers tegen virussen beschermt, wordt door deskundigen nog steeds betwist. Dat het mondkapje in tijden van pandemieën ook nog een symbolische functie kon hebben, dat mensen ermee konden uitdragen er alles aan te doen anderen niet te besmetten, was geen idee dat in Nederland makkelijk wortel schoot. Volksschrijver Gerard Reve noemde zijn landgenoten ‘symboolblind’.

Ten zuiden en ten oosten van onze landsgrenzen hadden ze met ‘de symboliek’ wel affiniteit. Zo kon het dat veel Nederlanders voor het eerst een mondkapje droegen toen ze in de zomer van 2020 elders in Europa op vakantie gingen. Op de meeste plekken waren de grenzen toen open, het mondkapje was bijna overal al verplicht.

Masssale mondkapjesloosheid

Volkskrant-columnist Elma Drayer schreef op 26 juli 2020 over haar ervaring in een Zuid-Europees land. ‘Eerste ontdekking: als iederéén er vreemd uitziet, ziet niemand er vreemd uit. Tweede ontdekking: het mondkapje blijkt het besef levend te houden dat dit bijzondere tijden zijn. Dat daarbuiten wel degelijk nog steeds een virus rondwaart (…) Sindsdien ben ik om. Terug in het vaderland verbaas ik me over de massale mondkapjesloosheid in winkels, in de horeca en op straat.’

Veel van Drayers landgenoten waren na hun vakantie nog niet om. Toch werd in Nederland op 1 december 2020, een halfjaar na de meeste andere Europese landen, een mondkapjesplicht van kracht in openbare gelegenheden. Veel mensen bleken daar inmiddels weinig moeite meer te hebben, anderen schikten zich morrend in hun lot. Een niet onaanzienlijke groep bleef weigeren zich ‘te laten muilkorven’. Meer dan elders maakte de mondkapjesplicht latente anti-autoritaire neigingen manifest.

In Belgische en Franse supermarkten kon je lang zoeken naar mensen zonder mondkapjes, in Nederlandse supermarkten lieten die zich altijd wel spotten. Dat had ook te maken met een minder strenge handhaving, die weer voortvloeide uit negatieve ervaringen van winkelpersoneel met assertieve mondkapjesweigeraars. Handhavers die er een paar stevige discussies met niet-gemuilkorfden op hadden zitten – ‘het heeft geen enkel nut’, ‘het is volslagen onzin’, ‘het is hier geen dictatuur’ – hadden vaak zin noch energie er nog eens aan te beginnen.

Mondkapje als teken

Het mondkapje werd in Nederland vaak met dictatuur in verband gebracht. Interessant is dat leiders van echte dictaturen ondertussen vaak niets van het mondkapje moesten hebben. Loekasjenko van Belarus vond corona ‘een psychose’ waar een goed glas wodka prima tegen hielp. Tijdens de militaire parade van 2020 stonden tienduizenden Belarussen verplicht opeengepakt langs de kant van de weg zonder mondkapjes, die waren in Minsk bijna subversief. In Brazilië werd het mondkapje door de oppositie omarmd als teken van verzet tegen het Bolsonaro-regime.

Een conclusie is dat mondkapjes net zo goed uit non-conformisme, politiek verzet of verantwoordelijkheidsbesef kunnen worden gedragen als uit gezagsgetrouwheid. Wat op de ene plek een teken is van burgerlijke gehoorzaamheid, kan elders staan voor burgerlijke ongehoorzaamheid.

Maar om wat voor reden mensen mondkapjes ook dragen, weinigen dragen ze voor hun plezier. Mensen met mondkapjes spraken de laatste veertien maanden minstens zo vaak van ‘rotdingen’ als mensen zonder mondkapjes, en zij weten waar ze het over hebben. Op een forum van scholieren werd ‘mondkapje’ gedefinieerd als ‘ding dat vreselijk zit en waar Sywert van Lienden miljonair mee werd’.

Op het afscheid van het mondkapje is in Nederland eerder geanticipeerd. Het gebeurde vorige zomer, maar in november was het terug. Nederlanders zijn het over veel oneens, maar ze lijken wel verenigd in hun hoop dat op 23 maart 2022 echt een lang mondkapjesloos tijdperk begint. Toen de mondkapjes in Californië na het einde van de Spaanse griep medio 1922 eindelijk afmochten, belandde naar verluidt een man in ziekenhuis omdat hij samen met zijn mondkapje ook een stuk van zijn oor had afgerukt. Wees voorzichtig bij het uiten van uw vreugde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden