Eilanden vluchten naar bedreigde kust

Als er niets gebeurt, moet je over een eeuw in Utrecht de boot nemen voor een dagje Scheveningen. Ook Gaasterland is dan een eiland....

RENé DIDDE

'HET WORDT puffen aan het strand bij Assen' en 'Kom een dagje naar Amersfoort aan Zee' zijn niet langer louter slogans van de milieubeweging over het broeikaseffect. De zeespiegel zal de komende honderd jaar vijftig tot honderd centimeter stijgen, voorspelde het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) enkele jaren geleden. Sindsdien hanteren steeds meer onderzoekers dit toekomstbeeld.

'Als we de kustverdediging verwaarlozen, ontstaat er van de Zeeuwse kust tot en met Den Helder een hele reeks nieuwe Waddeneilanden, alsmede een klein eiland op Gaasterland in Friesland. Alle kustprovincies lopen dan grotendeels onder. Over honderd jaar moet je in Utrecht de veerboot nemen om een dagje te zonnen op het strand van Scheveningen', zegt drs R. Donselaar, geoloog aan de Faculteit der Mijnbouwkunde en Petroleumwinning van de Technische Universiteit Delft.

Leven in een tijdperk waarin de zeespiegel snel stijgt, is de droom van elke geoloog. Als de somberste IPCC-schatting (elk jaar een centimeter water erbij) uitkomt, is de snelheid van de aanstaande zeespiegelstijging tweemaal zo groot als die aan het einde van de laatste ijstijd, ruim zesduizend jaar geleden.

Tijdens deze zogeheten Holocene zeespiegelstijging rees het waterpeil 44 tot 50 centimeter per honderd jaar. 'De invloed van de mens op de huidige drastische stijging is evident', aldus Donselaar, die volgende week promoveert op de gevolgen van zeespiegelstijging voor kusteilanden zoals de Nederlandse Waddeneilanden.

Deze eilanden vormen een natuurlijke buffer tegen stormen. Doordat ze de golven breken, beschermen ze de kust tegen al te drastische afslag. Paradoxaal genoeg zijn deze zandige barrières zelf het resultaat van een vroegere zeespiegelstijging. Dat proces verliep op identieke wijze als de manier waarop straks mogelijk nieuwe eilanden voor de Nederlandse kust ontstaan.

Tijdens een zeespiegelstijging overstroomt de laag gelegen, kleiige vlakte direct achter de zandige kust. De hoger gelegen duinen van de voormalige kuststrook gaan niet kopje onder en worden door het verdronken achterliggende land gescheiden van de nieuwe kuststrook.

Door verschillen in stroming en lokale effecten van het tij kan de smalle zandstrook doormidden breken. 'Op deze wijze zijn sinds de laatste ijstijd de Waddeneilanden tussen Texel en Rottumeroog ontstaan. Op tal van plaatsen in de wereld zijn dergelijke karakteristieke kusteilanden gevormd', vertelt Donselaar.

Zo'n kusteiland is geen statische massa zand, maar het bevindt zich in een toestand van dynamisch evenwicht. Aan de ene kant van het eiland vindt kustafslag plaats en aan de andere kant wordt zand afgezet. De golven die komen aanrollen, veroorzaken een stroming parallel aan de kust. Hierdoor kalft zand op het ene hoekje van het eiland af en groeit het op het andere hoekje aan.

'Doordat deze stroming langs de Waddenzee oostwaarts is gericht, hebben de Waddeneilanden van nature de neiging in de richting van Duitsland te wandelen', aldus Donselaar.

De Nederlandse ingenieurs hebben deze loop grotendeels tot staan gebracht door loodrecht op de kust kribben te plaatsen. Bovendien is er sprake van een zekere natuurlijke verankering van de Waddeneilanden. Donselaar: 'Iedereen die wel eens op Texel is geweest, weet dat het eiland een berg heeft. Dat is een zware afzetting uit het Pleistoceen die het eiland als een sokkel op zijn plaats houdt.'

TOCH VERWACHT Donselaar dat de kusteilanden tijdens de aanstaande zeespiegelstijging in de richting van het vasteland zullen bewegen. 'Aan de zeezijde van de eilanden zal door het stijgende water meer zand dan nu eroderen en in zee verdwijnen. Door de getijdenwerking zal dit zand voor een deel aan de achterzijde worden afgezet', aldus Donselaar.

Stormen die richting land waaien, zullen bovendien zand van de eilandduinen meenemen en neerkwakken in de lagune tussen eiland en land. 'Door deze zogeheten stormoverslag groeien de zandbanken tussen eiland en kust. Tegelijk met de afkalving van de kust ontstaat er een verhoging van de bodem waarover het eiland zich kan voortbewegen in de richting van het vasteland.

'Bij de regelmatig optredende hurricanes in de Golf van Mexico kun je zien wat voor enorme hoeveelheden zand tijdens zo'n storm worden verplaatst', aldus Donselaar.

De promovendus zal volgende week de gewaagde stelling verdedigen dat de Waddenzee op deze manier een reservoir van sediment kan vormen waarmee de bodemdaling ten gevolge van gaswinning wordt gecompenseerd.

Donselaar bracht enkele verfijningen aan in de modellen waarmee geologen de mogelijke reactie van de eilanden op het stijgende waterpeil bestuderen. 'Het getijdenregime kan bijvoorbeeld veranderen. Sterkere stroming langs de kust zou sterk aan het fundament van een eventuele nieuwe zeewering kunnen gaan knabbelen.'

WANNEER HET zeewater stijgt, houden de rivieren op het vasteland bovendien meer sediment vast. 'Daardoor stroomt minder zand in zee en zal Rijkswaterstaat - meer nog dan nu - zand op de kust moeten spuiten.' Ten slotte moet er rekening mee worden gehouden dat het grootste deel van Nederland van nature zeer langzaam in de richting van de zee kantelt, terwijl Limburg steeds hoger komt te liggen.

Ondanks al zijn verfijningen acht Donselaar het niet zijn competentie exacte voorspellingen te doen over de reactie van de eilanden op de waterstijging. 'Geologen beschouwen vooral het verleden en trachten van daaruit globale conclusies voor de toekomst te trekken', aldus Donselaar, die zijn bevindingen toetste aan fossiele kusteilanden in de Spaanse Pyreneeën en in New Mexico, Verenigde Staten.

Om het hoofd boven water te houden, gaat de Nederlander volgens Donselaar de komende decennia flink meer belasting betalen voor een verdedigingslinie zoals de Deltawerken. De nood is hoog. 'Net als met de recente dijkverhogingen in het rivierenland zullen de ingenieurs van Rijkswaterstaat grotendeels de vrije hand krijgen en veelal zonder noemenswaardige inspraak aan het werk mogen', verwacht Donselaar.

Daarbij moet overigens nog naarstig worden gezocht naar licht materiaal dat tegelijkertijd stevig genoeg is om het water te weerstaan. 'De huidige dijkverzwaringen bestaan uit zand, klei en basaltblokken. In Bangladesh kun je zien dat de dijken onder hun gewicht een flink stuk de bodem in zakken.'

Er is desondanks geen reden de koffers te pakken en naar hoger oorden te verkassen. De Waddeneilanden vormen niet het Atlantis van de komende eeuw. 'Nederland heeft zijn kustbescherming redelijk op orde', vindt de promovendus.

Dat mag natuurlijk ook wel, met een wereldnaam te verdedigen op het gebied van het gevecht tegen de zee. 'De keerzijde is wel dat dank zij onze goed functionerende stormvloedkering de kusten van België en Duitsland frequenter zullen overstromen.'

René Didde

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden