'Eigenbelang wint het nog van mensenrechten'

Nederland was jarenlang 'gidsland' op het terrein van de mensenrechten. Wat is er over van dat heldenimago? En heeft de koopman, zoals critici beweren, het steeds vaker van de dominee gewonnen in het buitenlandse beleid?...

'Nederland

gidsland? Dat

zijn we niet'

Van onze verslaggever

Stieven Ramdharie

AMSTERDAM

Twintig jaar na 'mensenrechtenkampioen' Van der Stoel, die er prat op ging dat 'geen land actiever' was op het terrein van de mensenrechten dan Nederland, zetelde in 1994 op het departement van Buitenlandse Zaken een minister die de stille diplomatie verkoos.

Van Mierlo hield in zijn vier jaar niet van boude uitspraken. Hij gaf openhartig toe dat hem 'het zweet uitbrak' als de schending van de mensenrechten met Chinese en Indonesische collega's moest worden aangesneden.

Gidsland Nederland, of wat daarvan nog resteert, wil niet meer brutaal en met veel bombarie het vingertje heffen. Zeker Hans van Mierlo niet. 'Gidsland? Dat zijn we niet. Ik vind dat zo pretentieus. Maar we moeten wel de vooraanstaande rol blijven spelen die we altijd hebben gespeeld. De realiteit is echter dat als we nu in ons eentje de vuist ballen, bijvoorbeeld tegen een groot land als China, er niets gebeurt.'

Over die moeilijke gesprekken: 'Natuurlijk is het een pijnlijk moment als je de schending van de mensenrechten ter sprake brengt. Zo van: past u op, want nu ga ik u een lel verkopen. Ik heb daar altijd moeite mee gehad. Dat is toch menselijk? Maar je moet het wel doen. Een gesprek dat heel aardig was, krijgt plotseling een ijzige sfeer. Je weet niet hoe het afloopt. Er is geen minister die daar geen last van had. Ook Van der Stoel zat er mee.'

Twee decennia nadat PvdA'er Van der Stoel het mensenrechtenbeleid stevig verankerde in de buitenlandse politiek, is de vraag actueel wat er nog over is van het beeld van Nederland als bestrijder van mensenrechtenschendingen in de wereld. Belangrijker: heeft de koopman, in deze economisch voorspoedige tijden, het definitief gewonnen van de dominee op Buitenlandse Zaken?

De critici zien genoeg aanwijzingen voor dit laatste: Kok, met een handelsmissie op bezoek in Chili, hulde zich de laatste weken in stilzwijgen over de berechting van Pinochet. Met China, waarmee Nederland in 1997 nog slaande ruzie had na kritische uitspraken van Van Mierlo over mensenrechtenschendingen, wordt weer volop handel gedreven.

En dan is er nog het verwijt in de Kamer dat Nederland onder Van Mierlo een 'onzichtbaar mensenrechtenbeleid' voerde. Van der Stoel, Van den Broek of Van Mierlo, het maakt eigenlijk niet zoveel uit, zo luidt het cynische betoog van onderzoeker S. Rozemond van Instituut Clingendael. Rozemond, die tien jaar werkte op Buitenlandse Zaken, constateert een trend in Den Haag om 'soberder' te spreken over schending van mensenrechten.

Omdat economie een grotere rol is gaan spelen in het buitenlandse beleid, is de neiging afgenomen om een riskante buitenlandse politiek te voeren.

Rozemond: 'Nog altijd wint het eigenbelang het, net als in de jaren zeventig. We praten veel over mensenrechten, we trekken hard aan verdragen en het Internationale Strafhof. Maar als uiteindelijk de afweging moet worden gemaakt, snijden we ons niet in eigen vlees en winnen de politieke en economische belangen. Dat zie je nu aan het China-beleid. En in de jaren zeventig hadden we ook geen moeite om militair materieel aan Indonesië te verkopen.'

Het beeld van Nederland als moderne kruisridder verdient flinke bijstelling, meent ook P. Malcontent, die het Nederlandse mensenrechtenbeleid tussen 1973 en 1981 onderzocht. In Op kruistocht in de Derde Wereld, dat dit jaar verscheen, constateert Malcontent dat de Nederlandse strijd tegen internationaal onrecht tot ver na de Tweede Wereldoorlog weinig voorstelde. Zelfs tussen 1973-1981, waarin Nederland zich sterk profileerde op het terrein van de mensenrechten, was Den Haag niet altijd heldhaftig.

Malcontent: 'Het beeld van gidsland is een legende. Nederland was actiever dan andere landen. Maar dat was niet altijd te danken aan Haagse bezorgdheid over schending van de mensenrechten.

'Pressie van actiegroepen en de houding van andere landen was eveneens een belangrijke drijfveer om actief te worden. Maar ook in die tijd werden de mensenrechten opgeofferd aan economische belangen. Toen korvetten aan Indonesië moesten worden geleverd, zag je de minister zich in alle bochten wringen om het goed te praten.'

Oud-minister J. Voorhoeve, die in 1985 een onderzoek publiceerde over de Nederlandse buitenlandse politiek, bestrijdt dat de afweging steeds is uitgevallen ten gunste van de Nederlandse economische belangen.

Voorhoeve: 'De dilemma's zijn er voortdurend. Maar het hangt er vaak van af hoe zwaar de mensenrechten in een land worden geschonden en of we nog invloed op de situatie kunnen uitoefenen. We deden mee aan de boycot tegen Rhodesië en de strijd tegen de apartheid, terwijl ook onze belangen op het spel stonden.'

Malcontent meent dat Nederland de laatste jaren eerlijker is geworden in het mensenrechtenbeleid. 'Er wordt nu openlijk gezegd wat wel en niet kan. Want de realiteit is vaak toch dat we internationaal alleen staan. Onder Van Mierlo werd het woord 'nationaal belang' openlijk in de mond genomen. We zijn niet heilig meer.'

Van Mierlo: 'Er zijn dilemma's. Maar ik heb nooit iets nagelaten op het terrein van de mensenrechten om een economische transactie veilig te stellen. Koopmansgeest? Dat vind ik onzin. In de kwestie-China hebben we geen concessie gedaan. We hebben niks gladgestreken om weer handel met ze te drijven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden