BESCHOUWING

Eigenaresse van Café Bostella Julia heeft geen tijd om dood te gaan

Met veel geduld en liefde volgden de documentairemakers Van der Stap & Veini het Vlaamse leven van barvrouw Julia in Café Bostella.

Achter de tap Julia (rechts), in het café dat ze in 1968 met haar man overnam. Sinds zijn overlijden, bijna 35 jaar geleden, zwaait ze er alleen de scepter.

Julia is al diep in de 80 en toch runt ze nog goeddeels zelf Café Bostella, een huiskamerkroeg in het Vlaamse Essen-Hoek, op een kilometer van de Nederlandse grens. Ze zeult met vaten Jupiler, draagt zakken met aardappelen en stoofpeertjes naar achter de bar. Ze schenkt koffie en smeert broodjes, gooit houtblokken in de kachel in het hart van het café. Hoort de praatjes en klaagzangen aan van de stamgasten. Lag de vorige nacht, nadat een muziekgroep had opgetreden, pas om 3 uur in bed en staat de volgende ochtend al weer om 7 uur de bierglazen van de avond ervoor te spoelen. Zo gaat het al bijna vijftig jaar, en nog heeft Julia 'geen tijd om dood te gaan'.

Julia is de hoofdpersoon in de foto- en filmdocumentaire Café Bostella van het duo Paul van der Stap & Elisa Veini. Met veel geduld en grote empathie hebben ze de kleine wereld die zo'n café vormt in beeld gebracht.

Alledaags leed en plezier

Een wereld van alledaags plezier - pleisterplaats van groepjes wielrenners, visclubs, biljarters, kaartspelers en vooral veel dorpsbewoners op zoek naar gezelligheid. En de plek waar alledaags leed wordt besproken: de levercirrose van een van de barflies, het alcoholisch verdriet van de ex-profwielrenner die na een ongeluk in Spanje het koersen eraan moest geven, het overlijden van een stamgast die al jaren geleden uit beeld was geraakt.

En te midden van de draaikolken van het leven: barvrouw Julia, die onverwoestbaar de glazen vult, de Perzische tafelkleden uitklopt en de drankjes verkoopt voor onmogelijk lage prijzen.

De makers

Paul van der Stap is documentair fotograaf en filmmaker. Hij volgde masterclasses bij de Zweedse fotograaf Anders Petersen, met wie hij zich ook verwant voelt, en bij cineasten als de Amerikaan John Cassavetes en de Waalse broers Dardenne. Elisa Veini is cultureel antropoloog, schrijver en filmmaker. Het tweetal werkt al twintig jaar samen. Café Bostella is hun tweede film. Eerder maakten ze het fotoboek Carnavalsdagen (De Verbeelding, 2009).

Beeld uit Café Bostella.

Verlies

Ze draait al jaren met verlies, bekent ze tussen neus en lippen door, in het eenvoudige pand. Sinds er in de jaren dertig een café werd geopend - het beruchte Ons Plekje, dat Julia en haar ziekelijke man in 1968 overnamen en omdoopten tot Bostella - heeft het geen verbouwing ondergaan. De elektra is afgekeurd, de toiletten zijn niet meer van deze tijd, hoe deugdelijk is nog de afvoer van de rook uit de houtkachel?

De autoriteiten zien wat door de vingers, want ja, om nou Julia de voet dwars te zetten. Zonder de Bostella zou ze niet lang meer te leven hebben, zegt ze zelf. En de stamgasten moeten er niet aan denken dat hun huiskamer onherstelbaar zou worden gemoderniseerd. Of, godbetert, plaats zou maken voor nieuwbouwappartementen.

Met verzadigde kleurenfoto's en mooie verstilde zwart-witportretten komt in het boekje Café Bostella Julia's biotoop tot leven. De prachtige tegelvloer, de gebutste houten stoelen, de gordijnen, de foto's aan de muur van de wielerkoersen die Julia organiseerde om klandizie te trekken, het bloemetjesbehang met wilderozenmotief en het plastic dienblad uit de jaren zeventig; ze vormen tezamen het gezicht van de Bostella.

Beeld uit Café Bostella.
Café Bostella.

Bitterheid

De bezoekers met hun gegroefde tronies, een dronkemanstraan in de ogen, een sigaret in de mondhoek, vormen er het hart van. Ze doen denken aan de bezoekers van het Hamburgse Café Lehmitz dat legendarisch is geworden door het gelijknamige boekje dat de Zweedse fotograaf Anders Petersen in de jaren zestig maakte van die kroeg op de Reeperbahn.

Waar in de fotografie de nadruk ligt op vastleggen wat onherroepelijk verloren gaat, wordt in de op dvd bijgeleverde filmdocumentaire meer het drama belicht dat altijd ergens schuilt op plekken waar veel (oudere) mensen gezamenlijk verpozen. Het toont zich op talrijke manieren.

De twee dochters van Julia vertellen dat ma eigenlijk nooit thuis was, omdat ze altijd moest werken in het café, terwijl pa ziek in bed lag. Ze verhalen over de problemen van het gezin in de beginjaren, toen Café Bostella door de plaatselijke bevolking werd gemeden. Omdat de voorloper zo'n slechte naam had gehad. En omdat Julia het vertikte wekelijks ter kerke te gaan, ondanks de aansporingen van de pastoor. Zodoende waren de dochters nooit welkom bij klasgenootjes thuis. 'Dat we uitgesloten werden, dat heb ik nooit vergeven', verzucht Julia op een zeldzaam moment van bitterheid.

Beeld uit Café Bostella.

Gesloten

Grote en kleine tegenslagen - de instelling van het rookverbod in cafés, een wegopbreking pal voor de deur die drie jaar duurt - doorstaat de Bostella, en dan dient het noodlot zich aan: op een kwaaie dag zijn de deuren op slot en staat op een papier aan het raam de mededeling geschreven: 'Wegens omstandigheden gesloten'. Julia zal toch niet? Dat valt een beetje mee.

Ze is getroffen door trombose in het oog, waarvan ze goeddeels herstelt, maar blijvend eenzijdig blind blijft. Sindsdien springen haar dochters en schoonzonen bij in het café, want helemaal alleen redt ze het niet meer. O, wat gaat het lopen moeizaam. De knie is pijnlijk, na een val die ze is vergeten te melden aan de dokter. En terwijl de dochters en hun mannen de toekomst van het café bespiegelen, doet de plots klein geworden, breekbare Julia een dutje in een fauteuil.

Evengoed sjouwt ze later met haar oude lijf en haar handen vol spullen van de steile trap af - zij klampt zich vast aan de leuning, de kijker houdt zijn hart vast.

Iets te lang

Met 85 minuten duurt de documentaire iets te lang. Bij wéér een portie volks plezier met loterij, tomatenverkoop, het gedein met carnaval en klaverjas-tegenslag heeft de toeschouwer de neiging om de rekening te vragen.

Maar dan duikt er toch weer een snuiter op die laat zien hoezeer het café het volle leven weerspiegelt. Een Vlaamse nationalist begint te foeteren op de socialisten die zakkenvullers zijn en het land kapot maken. Julia blijft er onverstoorbaar onder: 'Ik stem altijd op de socialisten.' Om er berustend aan toe te voegen: 'Wij hebben hier niks te vertellen. Ja, we mogen wel wat zeggen. Maar ze luisteren nooit naar ons.' En zo komt de wereld van de grote Vlaamse volksschrijver Louis Paul Boon weer even tot leven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden