Eigenaardigheden van een almachtige tsaar

In het overweldigende interieur van de Hermitage van St.-Petersburg is het even zoeken naar die ene zaal waar de expositie Peter de Grote en Holland wordt gehouden....

Van onze verslaggever

Arno Haijtema

ST.-PETERSBURG

Voor de Hermitage betekent de expositie, onderdeel van de viering van het Peter de Grote Jaar, een breuk met de traditie. Schilderijen, boeken, landkaarten en anatomische preparaten worden kriskras door elkaar getoond. De Hermitage is gewend te rangschikken: kunst bij kunst, gebruiksvoorwerp bij gebruiksvoorwerp. Ook het feit dat de voorwerpen uit een aantal musea en wetenschappelijke instellingen afkomstig zijn, en niet simpelweg uit de depots van de Hermitage, maakt de tentoonstelling voor het museum ongebruikelijk.

Voor Nederlanders is de tentoonstelling van de collectie die tsaar Peter nu drie eeuwen geleden in Holland verzamelde om twee redenen interessant. Zij krijgen een prachtige indruk van de Gouden Eeuw en van de manier waarop buitenlanders in die tijd aankeken tegen de toenmalige economische en culturele grootmacht Holland. De tweede reden is praktisch. In december verkast de expositie naar het Amsterdams Historisch Museum, om de hoek vergeleken bij de verre reis naar de Hermitage.

Niet bekend

Peter de Grote zette de deuren van zijn rijk wagenwijd open voor het westen. Hij deed dat niet uitsluitend om zijn volk te verheffen. Zijn beweegredenen waren ook van strategische aard: hij zocht bondgenoten in zijn oorlog tegen de Turken.

Tijdens zijn verblijf in Holland zocht Peter contact met vooraanstaande vaklieden, kunstenaars, uitvinders en wetenschappers. Hij nodigde ze uit naar Rusland te komen en voor hem te gaan werken. Hij kocht hun kunstwerken en uitvindingen, medische instrumenten en kennis. Hij gaf hoveniers opdracht tuinen te ontwerpen voor zijn paleizen, kocht microscopen van de in zijn dagen al beroemde wetenschapper Antonie van Leeuwenhoek, dierenpreparaten van de Amsterdamse apotheker Seba, menselijke preparaten van de toen al even beroemde anatoom Ruysch.

De tsaar stalde zijn collectie uit in zijn Kunstkamer in St.-Petersburg. Lang na zijn dood viel de verzameling uiteen. Prentenboeken werden overgebracht naar bibliotheken, instrumenten en preparaten verdwenen in de depots van wetenschappelijke instellingen, schilderijen gingen naar uiteenlopende musea.

Nu al die voorwerpen in de Hermitage zijn herenigd, ontstaat een fascinerend beeld van de Hollandse cultuur en de stand van de wetenschap destijds. Bovendien verschaft de expositie inzicht in de, dikwijls komische, eigenaardigheden van de tsaar. Zo liggen in een vitrine naast de microscopen van Van Leeuwenhoek de kiezen die Peter de Grote eigenhandig heeft getrokken bij leden van zijn hofhouding. De tsaar wilde zich graag bekwamen als tandarts.

Wat verderop hangt een geschilderd portret van de reus Bourgeois. Peter de Grote, ruim twee meter lang, omringde zich graag met lieden die nog langer waren dan hijzelf en Bourgeois viel met z'n 2,27 meter ruimschoots in die categorie. Toen Bourgeois in 1724 overleed, gaf de tsaar opdracht het lijk te balsemen. Die techniek had Peter tegen betaling geleerd van de anatoom Ruysch. De balseming van Bourgeois liep uit op een fiasco, maar zijn hart is bewaard gebleven. Nu staart de reus vanaf het schilderij naar zijn eigen hart in een vitrine tegenover hem.

Naast het kolossale hart van de reus staat een klein gedeelte uit de collectie-Ruysch opgesteld. In weckflessen drijven een kinderbeentje en -handje, een nier en een foetus met twee gezichten. Daar tegenover hangt de op Rembrandt geïnspireerde Anatomische les van Frederik Ruysch door Johan van Neck.

De etsen van Romeyn de Hooghe onthullen zowel de Hollandse handelsgeest als de ijdelheid van de tsaar. Op één ets staat de overwinning afgebeeld van koning Willem III op de Ierse en Franse legers bij de rivier de Boyle. Later gebruikte P. Picaert dezelfde koperplaat in aangepaste vorm om Peter de Grotes slag bij Poltova voor de eeuwigheid vast te leggen. Het hoofd van Willem werd simpelweg vervangen door dat van Peter de Grote. De Engelse kerkjes verdwenen achter rookpluimen van het slagveld of hun spitsen veranderden in de uien op de kathedralen van de Russische Orthodoxie.

Vaak verenigt één voorwerp Peters belangstelling voor kunst én wetenschap. De geaquarelleerde studies van Surinaamse insecten en hun 'wonderbaarlijke metamorphoses' van Maria Sybilla Merian zijn schitterend én informatief. De ingekleurde atlas van Nicolas Sanson is even fraai als accuraat.

De verbanden in Peters collectie worden op de expositie op een aanstekelijke manier zichtbaar gemaakt. En als een schilderij alleen maar deel van de collectie lijkt uit te maken omdat het zo mooi is, sla je als bezoeker vanzelf aan het fantaseren: lijkt die gracht vanaf een brug in het centrum van St.-Petersburg niet verdacht veel op het schilderij met de Pont-Neuf in Parijs van Hendrik Mommers? Zou de almachtige tsaar soms opdracht hebben gegeven Mommers' schilderij in werkelijkheid na te bouwen?

Een ereplaats is ingeruimd voor David en Jonathan van Rembrandt, het flonkerend middelpunt van de tentoonstelling. Peter de Grote kocht het met een groot aantal andere Hollandse meesters, onder wie Jan Steen en Van Ostade. De traditie die de tsaar vestigde door in het buitenland kunstschatten op te kopen, werd door zijn aangetrouwde kleindochter Catharina de Grote (tsarina van 1761 tot 1796) overgenomen. Haar verzamelwoede overtrof die van Peter. Ze verstrekte talloze kunstenaars opdrachten en liet zalen van de Hermitage volhangen met Titiaans, Raphaels, Giorgones, Ruisdaels en nog meer Rembrandts. Een groot aantal van die werken wordt, met Catharina's gouden staatsiekoets en Peter de Grotes collectie overgebracht naar Amsterdam. Gelijk met de expositie van de Peter-collectie in het Amsterdams Historisch gaat in de Nieuwe Kerk op 17 december de Catharina-expositie open.

Peter de Grote en Holland, Hermitage St.-Petersburg. T/m 28 september. Boek Tsaar Peter de Grote en zijn Amsterdamse vrienden door historica Jozien Driessen (mede-samensteller van de expositie): Kosmos-Z & K Uitgevers. ¿29,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden