Eigen Volk Eerst: gemeentelijk woningbeleid

Grote gemeenten trekken hun eigen inwoners vóór bij de toewijzing van huizen. Dat is tegen de wet en bevordert de files: dichterbij het werk gaan wonen kan niet....

GEBREK aan goede huizen was een van de vele frustraties achter het succes van Henk Westbroek bij de Utrechtse gemeenteraadsverkiezingen. Sommige Utrechters staan al meer dan vijftien jaar ingeschreven voor een eengezinswoning. Smachtend kijken deze proteststemmers uit naar Leidsche Rijn, een enorm nieuwbouwproject met twintigduizend koopwoningen, waarvan de eerste nog dit jaar worden opgeleverd.

Voor een minstens even grote groep woningzoekers biedt Leidsche Rijn geen uitkomst - in ieder geval de eerste jaren niet. Dat zijn de vele mensen die nog niet in Utrecht wonen, maar dat wel dolgraag zouden willen. In Leidsche Rijn komen niet-Utrechters alleen in aanmerking voor huizen boven de drie ton - voor velen een onbereikbare grens.

Zij kunnen niet eens op Henk Westbroek stemmen.

Speciaal voor de toewijzing van de duizenden huizen in Leidsche Rijn heeft Utrecht de Woonservice opgericht. Dit bureau registreert en rangschikt de inschrijvers, en verstrekt de project-ontwikkelaars vervolgens een kant-en-klare lijst met kandidaat-kopers. Via deze Woonservice controleert de gemeente Utrecht haar nieuwbouwmarkt. Ook de kanslozen van buiten de regio schrijven zich in, want misschien komen zij over vijftien jaar wel aan de beurt.

Eigen Volk Eerst: zo werkt, net als in Utrecht, het huisvestingsbeleid van de meeste grote gemeenten. Zij geven voorrang aan inschrijvers die een goedkope huurwoning in de gemeente achterlaten, de zogenoemde doorstromers. Ook inschrijvers die economisch of maatschappelijk gebonden zijn aan een stad krijgen voorrang boven andere woningzoekers.

Dit gemeentelijke beleid is staatssecretaris van Volkshuisvesting Dick Tommel al een tijdje een doorn in het oog. Sinds 1993 regelt de Huisvestingswet de gemeentelijke woningtoewijzing. Uitgangspunt is het recht op vrije vestiging: iedereen moet kunnen wonen waar hij wil. Dat recht is opgenomen in het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens. De gemeenten schenden dit recht al vijf jaar op grote schaal.

Ook de gemeente Den Haag. De meeste van de achtduizend woningen in het project Wateringse Veld zijn gereserveerd voor 'Haaglanders'. Net als Leidsche Rijn is Wateringse Veld een VINEX-project. VINEX staat voor Vierde Nota Extra, die vóór 2005 moet leiden tot maar liefst vijfhonderdduizend nieuwe huizen.

Voor Wateringse Veld creëert de gemeente Den Haag bewust valse hoop. Iedereen mag zich inschrijven. Maar wat de inschrijvers niet kunnen weten, is dat alleen doorstromers een reële kans maken. Door kanslozen tot inschrijving aan te moedigen, wil de gemeente een goed beeld krijgen van wat 'verhuisgeneigden wensen en achterlaten', aldus een ambtelijke nota. In de advertenties voor de Haagse nieuwbouw mogen projectontwikkelaars alleen vermelden dát er 'doorstroom- c.q. volgorde-criteria gelden' - niet welke.

De gedupeerden stemmen toch niet in Den Haag.

Van de grote gemeenten maakt Amsterdam het misschien nog wel het bontst. Amsterdam regelt haar volkshuisvestingswensen voor woningen tot drie ton gewoonlijk direct met projectontwikkelaars. Al in het vroegste stadium, bij de uitgifte van de grond, spreken gemeente en stadsdelen met de ontwikkelaars af dat zij een groot deel van de huizen toewijzen aan Amsterdammers uit ruim omschreven doelgroepen van gemeentelijk beleid.

De zware stem van de stadsdelen is een uniek Amsterdams aspect. Westerpark bijvoorbeeld, bekend om de vele nieuwbouw, bestemde zeventig van de 104 koopwoningen in het voormalig krakersbolwerk de Graansilo voor Westerparkers.

De projectontwikkelaars hoor je niet klagen over dit soort afspraken. Zij krijgen een lijst met aspirant-kopers waarmee zij de makelaar meteen aan het werk kunnen zetten. Het Bouwfonds is verantwoordelijk voor het grootste gedeelte van de woningen in Leidsche Rijn. 'Het maakt ons niet uit waar de mensen vandaan komen', aldus een woordvoerder, 'als wij onze woningen maar verkopen.'

'Eigenlijk zijn dit soort gemeentelijke praktijken allang verboden', zegt Hugo Priemus, hoogleraar Volkshuisvesting in Delft. 'Het gebeurt nog steeds dagelijks, simpelweg omdat niemand naar de rechter stapt. Zo'n procedure zou jaren duren, en daarvoor moet je wel erg gefrustreerd zijn. Niemand doet zoiets in zijn eentje, en een club als Vereniging Eigen Huis heeft tegenstrijdige belangen: een deel van de leden profiteert ervan.' Priemus vindt overigens dat gemeenten goede redenen kunnen hebben voor voorrang aan eigen burgers, 'bijvoorbeeld bij vervanging van sloopwoningen'.

Staatssecretaris Tommel wilde duidelijkheid forceren door een jaar geleden een wijziging van de Huisvestingswet in te dienen bij de Tweede Kamer. Kernpunt is een expliciet verbod voor gemeenten om economische of maatschappelijke bindingseisen te stellen aan woningzoekers. Ook de afspraken met projectontwikkelaars wil Tommel verbieden. Alleen doorstromers naar een woning tot drie ton mogen nog voorrang krijgen. Maar tot die groep behoren voortaan ook mensen die een huurwoning in een andere gemeente achterlaten.

Doorstroming is belangrijk tegen het zogenoemde scheefwonen, het verschijnsel dat mensen onder of boven hun stand wonen. De laatste categorie kost de overheid huursubsidie, de eerste blokkeert een betaalbaar huis voor minder koopkrachtigen. Doorstroming brengt een keten van verhuizingen op gang, die zorgt voor een betere verdeling van de woningen over de verschillende inkomensgroepen.

Pas donderdag begon de parlementaire behandeling van Tommels wijzigingsvoorstel. De uitkomst is onzeker. Een aantal gemeenten heeft via de Vereniging van Nederlandse Gemeenten bezwaren geuit. Zo heeft Amsterdam gevraagd om het recht van vrije vestiging niet te laten gelden voor nieuwbouw.

Via het huidige doelgroepenbeleid wil deze gemeente nieuwbouwwoningen blijven toewijzen aan bijvoorbeeld ouderen, families die te klein wonen of groepen die om enige andere reden compensatie verdienen - desnoods ad absurdum. Zo hebben flatbewoners op de hoogste etage recht op een vervangend appartement wanneer zij bovenburen krijgen.

Zolang Tommels wijziging nog geen wet is, kunnen Amsterdam en andere gemeenten het recht op vrije vestiging ongestraft blijven schenden. Behalve de wet frustreren zij ook belangrijk landelijk beleid. Zo probeert het kabinet het woon-werkverkeer terug te dringen door mensen te stimuleren dichter bij hun werk te gaan wonen. Deze pogingen zijn tot mislukken gedoemd wanneer gemeenten hun woningmarkt afschermen.

Behalve het milieu belemmert het gemeentelijk woningbeleid ook een goede werking van de arbeidsmarkt. Minister Melkert van Sociale Zaken en Werkgelegenheid besteedt veel energie aan de bestrijding van de werkloosheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Een van zijn problemen is dat de werkzoekenden vaak niet wonen op de plek waar de banen zijn. Wanneer zij willen verhuizen om in hun situatie verbetering te brengen, stuiten zij op de onmogelijkheid voor vooral lage inkomens zich in andere gemeenten te vestigen. Gemeenten moeten zich goed realiseren dat zij schuld hebben aan de werkloosheid wanneer zij hun woningmarkt afschermen voor niet-ingezetenen.

De onduidelijkheid die nu heerst rond de Huisvestingswet vinden ook veel gemeenten een slechte zaak. Zelfs Utrecht heeft twijfels. 'Bij de opstelling van de toewijzingscriteria voor bijvoorbeeld Leidsche Rijn hebben wij geanticipeerd op de wetswijziging', aldus een woordvoerder. 'Utrecht heeft bewust geen afspraken gemaakt met de projectontwikkelaar.'

Ook Amsterdam verkeert in onzekerheid over haar grote nieuwbouwproject IJburg. In de aanloop naar het referendum over deze nieuwe woonwijk hebben veel Amsterdamse politici IJburg gepresenteerd als dé oplossing voor Amsterdamse woningzoekenden. Maar als de wijziging van Tommel doorgaat, mag Amsterdam de negenduizend koopwoningen tussen de twee en drie ton helemaal niet bestemmen voor uitsluitend Amsterdammers.

Op dit moment weet niemand hoe de inschrijving voor IJburg er precies uit zal zien. De gemeente meldt in haar inschrijvingsfolder keurig dat zij op dit moment alleen voorrang geeft aan inschrijvers die een Amsterdamse huurwoning achterlaten. Of de gemeente nog aan andere groepen voorrang gaat verlenen, laat zij in het midden.

En Henk Westbroek? Zal hij Utrecht leefbaar maken voor woningzoekers van buiten de Domstad? Of kiest ook hij Eigen Volk Eerst?

'Waar kan ik heen?', zong Westbroek ooit. Hopelijk stuurt hij woningzoekers van buiten Utrecht niet naar België.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden