Eigen Russische grond blijft illusie

'Het land voedt de mensen, daar moet je geen gekkigheid mee uithalen.' Nikolaj Nikiparjonok staat in een graanveld dat reikt tot aan de horizon....

De wet die vrije handel in landbouwgrond toestaat en die onlangs door de Doema werd goedgekeurd, maakt een definitief einde aan een tijdperk waarin de staat bepaalde wat er werd gezaaid en geoogst.

Dat wil zeggen: in theorie. In Rusland is de vraag wie zich de eigenaar mag noemen van het land, vele malen aanleiding geweest voor opstanden, massamoord en revolutie. Op het platteland moet de meerderheid niets van de nieuwe wet hebben. Ze zijn doodsbang dat ze de speelbal worden van landspeculanten. In de praktijk kan het jaren en misschien wel decennia duren voordat de handel in land van de grond komt.

Ooit was Nikolaj Nikiparjonok gewoon directeur van Bajkal, een staatsboerderij van 4200 hectare in Siberië, vijf tijdzones ten oosten van Moskou. Uit die tijd stamt het roodfluwelen Lenin-vaandel achter zijn bureau, toegekend door het Centraal Comité omdat de opbrengst binnen een jaar met 30 procent was gegroeid.

In 1991 werd het land van de staatsboerderijen door een presidentiële oekaze verdeeld onder de arbeiders. Nikiparjonok werd officieel voorzitter van het coöperatief Bajkal, maar verder veranderde er nog niets. De landarbeiders deden net als vroeger wat hen werd opgedragen.

90 Procent van de Russische landbouwgrond is in handen van de voormalige collectieve boerderijen, die berucht zijn vanwege hun lage opbrengst, drankgebruik in de dorpen en verspilling. Veel land ligt braak. In de provincie Irkoetsk, waar het Bajkal-coöperatief ligt, wordt 200 duizend hectare niet rationeel gebruikt - een eufemisme voor land dat is overwoekerd met onkruid en wild gras.

De fermers, zoals de Russen de nieuwe privéboeren noemen, hebben onvoldoende machines om hun eigen lapje grond te bewerken, geld lenen is veel te duur, en dus is uitbreiden een onbereikbare droom.

Nikiparjonok is op studiereis geweest in Duitsland en de Verenigde Staten, en weet dat handel in land op den duur noodzakelijk is, wil de Russische landbouw kunnen bloeien. Maar het idee dat zijn coöperatief uit elkaar kan vallen nu het de leden vrij staat hun grond te verkopen aan de hoogst biedende, is voor hem niet te verteren. Midden in zijn zee van graan staan enkele rijen aardappelen van een fermer die vroeger lid was van het coöperatief en voor zichzelf is begonnen.

'Daar heb ik geen moeite meer mee', houdt Nikiparjonok zich groot. Maar als hij langs het land van de privéboer rijdt, wijst hij verontwaardigd op een strook onkruid. Dat waait allemaal over op zíjn land. 'Zoiets is toch misdadig!'

Voordat land van eigenaar kan verwisselen, moet er eerst een kadaster komen. Rusland is een land zonder prikkeldraad en hekken. Alles was immers van de staat. Nu is onduidelijk welk land precies van wie is. Maar het staatsregistratiebureau heeft veel te weinig geld, computers en personeel voor zo'n monikkenklus. Het gaat jaren duren voor er een kadaster is opgericht met behulp waarvan de rechter een uitspraak kan doen over geschillen.

President Poetin is voor de uitvoering van de wet aangewezen op bureaucraten in de provincie, die net zoveel bedenkingen hebben als de rest van het platteland. De gouverneur van de provincie Irkoetsk mag dan lid zijn van de Kremlin-partij, hij is een verklaard tegenstander van de verkoop van land. Sinds enkele jaren zijn er Chinezen in de provincie die met veel succes groenten telen. Hij schermt met het schrikbeeld van een gele vloed die alle grond zal opkopen van de arme boertjes, zodat de Russen straks vreemdeling zijn in eigen land.

Er is realistischer reden voor de afkeer van de bureaucraten van de nieuwe wet. Land wordt al jaren onderhands verkocht. Overal hebben gepensioneerde landarbeiders hun hectares aan grote voedselverwerkende bedrijven overgedaan, meestal tegen een jaarlijkse betaling van enkele zakken graan en een kar met veevoer, en de belofte van een nette begrafenis.

Omdat de handel in land officieel niet was toegestaan, moesten de bedrijven de bureaucraten smeergeld toestoppen. De nieuwe wet ontneemt deze bureaucraten de mogelijkheid om hun zakken te vullen.

De grijze markt voor land snel zal niet snel ophouden te bestaan, denkt Aleksandr Selikov, die de belangen van de privéboeren in het provinciebestuur vertegenwoordigt. Net als de andere landbouwbureaucraten is hij ondergebracht in een vervallen Stalin-gebouw in Irkoetsk. In de schemerige gangen hangen foto's van de 'Melkmeisjes van de Vijfduizend Liter Club' en de 'Beste Ploegers' - binnenkort krijgt de kampioen van de jaarlijkse provinciale ploegwedstrijd weer een tractor uitgereikt van de gouverneur persoonlijk. Het geheel doet aan als een museum van de verworvenheden van de voormalige Sovjet-Unie.

De landbouwbureaucraten kijken nog steeds naar de staat. Dat land niet vrij mocht worden verhandeld, was in de ogen van Selikov helemaal geen probleem. Dat de staat geen subsidies en renteloze kredieten meer verstrekt, is volgens hem veel nadeliger voor de landbouw.

'Sinds de invoering van de peres trojka zijn de kosten zo hoog en de prijzen voor landproducten zo laag dat het goedkoper is om melk en graan te importeren', zo beklaagt hij zich. 'Zonder staatssteun sterven onze dorpen uit en loopt het Siberische platteland leeg. Dan ligt het land voor het grijpen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden