Reportage

Eigen pijn is goede heelmeester voor een ander

Ervaringsdeskundigen in de zorg

Wie een depressie of verslaving achter de rug heeft, kan daardoor lotgenoten helpen. 'Ik weet hoe zwaar het is, maar ook hoe je aan je herstel kunt werken.'

Abraham (links) en Dylan Peters in gesprek. Peters had zelf psychische problemen en helpt nu anderen. Beeld Guus Dubbelman/de Volkskrant

'Dylan begrijpt me beter', zegt Abraham. Met zijn lange lijf zit de man van in de vijftig wat ineengedoken op de bank in het restaurant van het Enik Recovery College. In dat centrum in Utrecht doet hij sinds een paar weken in de keuken vrijwilligerswerk.

Zijn rastavlechten zitten grotendeels verscholen onder zijn muts. Abraham, afkomstig uit Frankrijk, heeft psychische problemen. De meeste tijd zat hij in zijn eentje op zijn kamer, veel verder dan de Albert Heijn kwam hij niet. Maar mede door de gesprekken met Dylan Peters (42) begint hij langzaamaan weer dingen te ondernemen.

Abraham vertelt dat hij onlangs zijn psychiater heeft gesproken: 'Ik wilde minder pillen, ik bleef maar slapen.' Peters: 'Dat herken ik. Toen ik veel medicatie gebruikte, kon ik ook mijn bed niet uit komen.'

Peters is een 'ervaringsdeskundige'. Zelf heeft hij ook psychische problemen gehad, nu helpt hij anderen die in dezelfde situatie zitten. Ervaringsdeskundigen rukken op in de psychiatrie en in het welzijnswerk.

Amsterdam zet oud-daklozen in

Veel gemeenten zijn enthousiast over het idee van ervaringsdeskundigen. Het sluit perfect aan bij het gepredikte 'uitgaan van eigen kracht'. Ook kunnen gemeenten mensen die dakloos of verslaafd zijn geweest, inzetten als ervaringsdeskundige, een groep die vaak moeilijk vanuit de uitkering aan een baan te helpen is. In een onderzoek naar de praktijk in Gouda, Oss en Amsterdam beschrijft Kenniscentrum Movisie de kansen en de valkuilen van de inzet van ervaringsdeskundigen door gemeenten. Zo gingen in Amsterdam vijf oud-daklozen en psychiatrische patiënten op proef in de wijken op zoek naar 'zorgmijders'. De hulpbehoevenden gingen er op vooruit, zo bleek. Die zitten met de ervaringsdeskundige meer op dezelfde golflengte, en voelen zich meer gehoord en begrepen.

Het idee is dat mensen die zelf ervaring hebben met verslaving, depressie, dakloosheid of armoede anderen met gelijksoortige problemen niet alleen beter begrijpen, maar ook beter kunnen helpen herstellen dan 'gewone' hulpverleners. Het past bovendien helemaal in de huidige trends in de zorg, waarin 'uitgaan van eigen kracht' en 'participatie' de toverwoorden zijn.

Peters, van huis uit hulpverlener, raakte tien jaar geleden in de knoop. 'In die moeilijke periode heb ik veel steun gehad aan mensen die in hetzelfde schuitje zaten.' Nu heeft hij de overstap gemaakt, van hulpverlener naar ervaringsdeskundige. 'Ik weet hoe zwaar het kan zijn, maar ik weet ook hoe je dan weer aan je herstel kunt werken.'

Peters is in dienst bij Lister, een zorgorganisatie in de regio Utrecht die mensen begeleidt die kampen met psychische problemen en verslaving. Lister heeft grote ambities met het inzetten van ervaringsdeskundigen. Vijf jaar geleden begon het daar mondjesmaat mee.

Lees verder

De ervaringsdeskundige is bezig aan een onstuitbare opmars in de psychiatrie, de zorg en het welzijnswerk. Daarbij zetten zorgorganisaties of gemeenten mensen in die zelf ervaring hebben met bijvoorbeeld dakloosheid, depressie, verslaving of armoede. Lees hier het nieuwsbericht.

'In 2020 moet tussen de 30 en 40 procent van onze zeshonderd personeelsleden hulpverlener zijn met ervaringsdeskundigheid', zegt Ingrid van den Berkmortel, locatiehoofd en voorzitter van het platform ervaringsdeskundigheid bij Lister. 'Wij geloven erin dat mensen die zelf hun proces doorworsteld hebben, hoop kunnen bieden aan anderen en ze kunnen begeleiden bij hun herstel.'

Van den Berkmortel benadrukt dat iemand die door een dergelijk dal is gegaan, niet automatisch een ervaringsdeskundige is. Eerst moet iemand zijn eigen ervaringen en zijn herstel 'analyseren en erop reflecteren', zodat hij deze kennis kan overbrengen. Bij Lister worden mensen hiertoe opgeleid.

Enik Recovery College, het vorig jaar geopende paradepaardje van Lister, is een leerschool voor mensen met psychische en verslavingsproblemen, volledig gerund door ervaringsdeskundigen. Er zijn zelfhulpgroepen, cursussen en trainingen. Manager Ton Verspoor (51) zegt dat gelijkgestemden elkaar er ondersteunen. Hij spreekt van deelnemers, niet van cliënten. 'Hier worden mensen niet gestigmatiseerd.'

Verspoor ziet er in zijn nette wollen trui uit als een manager in de zorg. Aan hem is niet af te zien dat hij in de jaren tachtig en negentig verslaafd was aan cocaïne en heroïne. 'In deze samenleving moet iedereen maar knallen, op je bek gaan is er niet bij', zegt Verspoor. 'Het moet normaler worden dat mensen soms uit de bocht vliegen maar zich vervolgens ook weer aan hun problemen kunnen ontworstelen. Mijn cursisten weten: Ton is daar geweest, waar ik nu zit. Hij kent mijn pijn, mijn ontreddering.'

'Deelnemers' bij Enik die nog geen zin hebben in zelfhulpbijeenkomsten kunnen er ook iets praktisch doen. Zoals René (45), met stemmingswisselingen, die liever mooie chocoladetaarten bakt. Meta (49) zit achter de balie, als vrijwilliger. Ze vertelt dat ze niet met stress kan omgaan en faalangst heeft. 'Het heeft iets geruststellends dat iedereen hier een verhaal heeft, maar dat je daar niet steeds over hoeft te praten.'

Ook de voorheen hulpbehoevende die nu ervaringsdeskundige is, heeft baat bij zijn nieuwe rol. Zijn zelfvertrouwen groeit, hij voelt zich zinvol en nuttig.

Lister betaalt de ervaringsdeskundigen als hulpverlener. Anders dan bij veel andere werkgevers is het er een pre als je verslaafd bent geweest aan drugs of alcohol, of een flinke depressie hebt gehad. Beroepskrachten kunnen zich daardoor bedreigd voelen.

Veel gemeenten zetten ervaringsdeskundigen vaak op vrijwillige basis in, met behoud van uitkering. Maar uiteindelijk willen ze ook gewoon een arbeidscontract. Een ervaringsdeskundige kreeg in zijn omgeving te horen: 'Je bent gek dat je dit doet. Professionals worden wegbezuinigd en nu moet jij onbetaald hun werk doen.'

Volgens Van den Berkmortel brengt de ervaringsdeskundige iets extra's mee. 'Het gaat niet om beter, het is anders. Ik zie dat de ervaringsdeskundige eerder de signalen van terugval oppikt. Het is belangrijk dat de niet-ervaringsdeskundige collega's hun eventuele weerstand overwinnen.'

Yvonne van Riemsdijk zet als een van de weinigen vraagtekens bij wat zij een 'tsunami van ervaringsdeskundigen' noemt. Van Riemsdijk schrijft er regelmatig over op de kennisblogs van het kenniscentrum voor de kinder- en jeugdpsychiatrie. 'Het begon als een goed idee, met het meer luisteren naar de doelgroep, nu is het een hype.'

Volgens haar is de ontwikkeling aan het doorslaan. 'Wat zij doen valt onder lotgenotencontact en dat is heel nuttig. Ervaringsdeskundigen moeten niet doen of zij oplossingen hebben voor zware psychische problemen. De ervaringsdeskundige wordt nu heilig verklaard. Inderdaad heeft deze groep weinig kans op een baan. Maar het kan toch niet de bedoeling zijn dat ze nu worden ingezet als goedkope, tweederangs hulpverleners. '

Ook psycholoog Harrie van Haaster waarschuwt daarvoor. In de jaren negentig promoveerde Van Haaster op ervaringsdeskundigheid. Nu is hij de coördinator van de drie nieuwe opleidingen - in Amsterdam, Utrecht en Veendam - voor ervaringsdeskundigheid op het gebied van armoede.

Bij het verschuiven van zorgtaken naar mensen die voorheen zelf zorg nodig hadden, gaat het volgens hem om een nieuwe werkwijze. De 'ouderwetse' professionele zorgverlener maakt volgens hem mensen met problemen te afhankelijk. 'Er zijn protocollen: bij die aandoening horen zo veel behandelingen. Mensen gaan zich er naar gedragen', zegt Van Haaster, die pleit voor een ervaringsdeskundige in elk gemeentelijk wijkteam.

Voor de Amsterdamse opleiding tot armoede-ervaringsdeskundige hebben zich 25 mensen van allerlei nationaliteiten aangemeld voor het 3-jarige lesprogramma. 'Het eerste jaar gaan de deelnemers hun ervaringen onderzoeken en bespreken en hun heftige emoties verwerken', vertelt Hans Krikke, directeur van buurthuis de Ru Paré in Slotervaart. 'Het tweede jaar volgen ze lessen psychologie, pedagogie, rechten, maatschappijleer en veranderkunde. En het derde jaar gaat over verdieping, expressie en communicatie.'

Krikke organiseert de opleiding. Hij hoopt dat degenen die de opleiding afronden een betaalde baan krijgen en niet als vrijwilliger worden ingezet. 'Het moet voor deze mensen de investering waard zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.