AchtergrondHerdenking bevrijding Auschwitz

Eigen leed kleurt blik op Auschwitz-herdenking

Luchtfoto van het voormalig vernietigingskamp Auschwitz II (Birkenau). Achter de hoofdpoort ligt het perron waar de treinen aankwamen.Beeld Pablo Gonzalez / Getty

De herdenking van de bevrijding van Auschwitz, komende maandag is het 75 jaar geleden, dreigt uit te lopen op pijnlijke verdeeldheid. In Warschau, Moskou en Berlijn is een roep ontstaan waarbij het eigen leed en de eigen offers belangrijker worden geacht dan die van de ander. Wordt hier de geschiedenis herschreven?

In Duitsland: ‘Smet op duizend jaar succesvolle Duitse geschiedenis’

Vorige week verstuurde de fractievoorzitter van de rechtse AfD, Alice Weidel een tweet over de laatste winter van de Tweede Wereldoorlog: ‘Vandaag 75 jaar geleden vluchtten 2,5 miljoen Duitsers voor het oprukkende Rode Leger, overhaast, met alleen het noodzakelijkste op een paardenwagen, of met handkarren in de min 20 koude winter. Vandaag herdenken we de slachtoffers van vlucht en verdrijving.’

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Dat de Duitse burgerbevolking heeft geleden staat buiten kijf. Maar de AfD-politica laat de context waarin dat gebeurde volledig buiten beschouwing. Met geen woord rept ze over bijna zes jaar gewelddadige expansie van nazi-Duitsland en het uitroeien van Joden en andere minderheden. Weidel verwijderde het bericht een paar dagen later – dit soort revisionistische versies van de Duitse geschiedenis zijn hoogst omstreden. Maar tegen die tijd was haar tweet al honderden keren geliked. Want het draagvlak voor het relativeren van de misdaden van de nazi’s groeit in bepaalde delen van de Duitse samenleving.

De verwijderde tweet van Alice Weidel.Beeld Twitter

Duits leed

Tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog vielen zo’n 2,3 miljoen Duitse burgerslachtoffers, door geallieerde bombardementen maar ook op de vlucht voor het Rode Leger en later tijdens de vaak gewelddadige verdrijving uit de gebieden in die Duitsland aan Polen moest afstaan.

Praten over het leed van de Duitse slachtoffers was decennialang vrijwel onmogelijk. Toen de zonen en dochters van de oorlogsgeneratie de macht in de Bondsrepubliek overnamen, in de jaren zeventig, kwam het begrip schuld pontificaal in het hart van het Duitse denken over politiek, maatschappij en identiteit te staan. In het openbaar erkenning opeisen voor het Duitse leed was in die tijd voorbehouden aan extreem-rechts.

De afgelopen tien jaar, waarin de tweede naoorlogse generatie volwassen werd, wordt de Duitse blik op de nazitijd langzaam wat afstandelijker en ook genuanceerder. Inleven in de motieven van daders en spreken over slachtofferschap zijn niet langer helemaal taboe. Zo erkennen de meeste Duitsers dat het Amerikaanse bombardement op Dresden, waarbij 35 duizend burgerslachtoffers vielen, een oorlogsmisdaad was.

Vrees voor onterecht zelfmedelijden

Over het lot van de ontheemden zei Angela Merkel in 2018 dat deze ‘Heimatvertriebenen slachtoffers zijn van bitter onrecht’. Eerder was er al erkenning voor het leed van een andere groep Duitse slachtoffers, de vrouwen die verkracht zijn door de geallieerden, de schattingen lopen uiteen van 800 duizend tot 2 miljoen. Toch blijft de angst af te glijden in onterecht zelfmedelijden groot.

Wanneer verdringt de erkenning van het Duitse slachtofferschap het bewustzijn van de schuld? Deze vraag wordt actueler nu rechtse en extreem-rechtse bewegingen ook in Duitsland, het tij mee hebben.

Want voor de AfD, de grootste oppositiepartij in de Bondsdag, gaat het niet alleen om het erkennen van het leed van Duitse slachtoffers, het gaat ook om een herschrijving van de geschiedenis van de 20ste eeuw, met een minder prominente rol voor de nazitijd.

Nationalisme

Partijvoorzitter Alexander Gauland noemde de nazitijd vorig jaar een ‘vogelpoepje op duizend jaar succesvolle Duitse geschiedenis’ en wond de extreem-rechtse Björn Höcke zich op over het ­‘monument van schande’, midden in Berlijn – het Holocaustmonument.

Zo schept de partij een twijfelachtig narratief over een Duitsland dat zich van zijn historische ketenen moet ontdoen om zich in volle glorie te kunnen ontvouwen. Een narratief dat in zekere zin vergelijkbaar is met de van overheidshand sterk genationaliseerde geschiedschrijving in landen als Polen en Hongarije.

Sterre Lindhout

Alexander Gauland van de rechtse partij AfD noemde de nazi-tijd vorig jaar een ‘vogelpoepje op duizend jaar succesvolle Duitse geschiedenis’.Beeld Getty Images

In Polen: ‘Wie heeft er oog voor het leed van de niet-Joodse Polen?’

Op de foto van wereldleiders, woensdag in Jeruzalem, was één opvallende afwezige: de Poolse president Andrzej Duda. Toen duidelijk werd dat de organisatoren van het Holocaust Forum hem geen spreektijd zouden geven, zegde Duda boos af, te meer omdat zijn Russische collega Vladimir Poetin wel mocht spreken. ‘Een teken van minachting’, aldus de Poolse regering.

Warschau ligt al weken in de clinch met Rusland, nadat Poetin de Polen zonder bewijs had beschuldigd van collaboratie met Hitler, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. De toenmalige Poolse ambassadeur noemde Poetin een ‘antisemitisch zwijn’. De Polen op hun beurt beschuldigen het Kremlin van het verspreiden van leugens en ‘post-stalinistisch revisionisme’.

In eigen land is de rel goed nieuws voor de ultranationalistische PiS-regering, aan de macht sinds 2015. President Duda gaat in mei op voor een tweede termijn. Aan zijn kiezers communiceert hij dat hij opkomt voor het ‘Poolse verhaal’.

Antipolonisme

Het zal ook de ondertoon zijn bij de herdenking van de bevrijding van Auschwitz, maandag precies 75 jaar geleden. De Poolse gastheren zullen erop wijzen dat er in de oorlog bijna zes miljoen ­Polen omkwamen, van wie de helft Joods en de helft niet-Joods. In Warschau leeft sterk het idee dat het buitenland geen oog heeft voor het leed van die tweede groep. In gesprek met tijdschrift Do Rzeczy haalde premier Mateusz Morawiecki het modewoord ‘antipolonisme’ van stal. Het gevecht tegen antisemitisme is al decennia bezig, zo zei hij, ‘maar we beginnen pas net met vechten tegen antipolonisme’.

Dat diepe gevoel van miskenning heeft, afgaande op sociologisch onderzoek, de wind behoorlijk mee. Begin jaren negentig zei 39 procent van de ondervraagde Polen dat (katholieke) Polen in de oorlog evenveel geleden hadden als de Joden. In 2012 was dat al 62 procent. Rechts-nationalisten hebben er zelfs een woord voor: de ‘Polocaust’. ‘We zijn het enige volk dat zo veel leed door het redden van Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog’, aldus Morawiecki.

Het resultaat van dat wedstrijdje in slachtofferschap is dat de cultuursector in Polen totaal veranderd is sinds de komst van PiS. De directeur van een prestigieus Tweede Wereldoorlog-museum in Gdansk werd de laan uitgestuurd omdat zijn tentoonstelling niet genoeg stil zou staan bij het Poolse leed. De baas van het Joods museum in Warschau zit om vergelijkbare redenen thuis.

KL Warschau

Een opvallende – en recente – toevoeging aan dat rijtje is de controverse rond KL Warschau, een concentratiekamp dat zich tussen 1943 en ’44 bevond op het terrein van het voormalige Joodse getto. Geschatte aantal doden: 20 duizend. Een luide minderheid van nationalisten beweert nu dat het er tien keer zoveel waren. Ze organiseren kerkdiensten ter ere van die 200 duizend (katholieke) ‘slachtoffers’, en lopen daarna in processie naar de plek waar ze zouden zijn ‘vergast’.

In opdracht van het Nationaal Instituut voor Herinnering (IPN) schreef een historicus een rapport dat de theorie overtuigend weerlegde. Van een gaskamer was geen sprake. Sindsdien is het IPN echter in handen gevallen van historici die loyaal zijn aan PiS, en is het rapport weggemoffeld.

Alles draait bij PiS om het ‘onthullen’ van een ‘weggestopte waarheid’, zegt Daniel Tilles, assistent-hoogleraar geschiedenis aan de Pedagogische Universiteit van Krakau. Een waarheid die de rest van de wereld maar niet wil horen.

Jenne Jan Holtland

President Poetin tijdens een bezoek aan het Yad Vashem Museum in Jeruzalem wegens de herdenking van de Holocaust.Beeld ANP

In Rusland: ‘Stalins diplomatieke genialiteit wordt onterecht miskend’

De herdenking van de bevrijding van Auschwitz heeft tot een fikse ruzie geleid tussen Rusland en Polen. De Russische president Poetin sloeg een uitnodiging voor de herdenking in Auschwitz af uit woede over Poolse beschuldigingen dat Rusland heeft bijgedragen aan het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

De ruzie barstte los toen het Europees Parlement het niet-aanvalsverdrag dat de Sovjet-Unie in 1939  met Hitler-Duitsland sloot  vorig jaar bestempelde als de aanzet tot de Tweede Wereldoorlog. Dat leidde tot woedende Russische reacties. De Russische minister van Cultuur Medinski noemde het omstreden Molotov-Ribbentrop-pact een ‘triomf voor de Sovjet-diplomatie’. President Poetin klaagde dat het ‘volstrekt onaanvaardbaar’ was de schuld voor het uitbreken van de oorlog zowel bij Sovjetleider Stalin als Hitler te leggen.

Dat was voor de Poolse premier Mateusz Morawiecki weer aanleiding voor een fel artikel waarin hij wees op de geheime protocollen bij het verdrag waarin Duitsland en de Sovjet-Unie onder meer afspraken hadden gemaakt over het opdelen van Polen. Een week na de ondertekening van het pact viel Duitsland Polen binnen, twee weken later bezette het Rode Leger de andere helft van Polen. ‘Polen was het eerste land dat de gewapende agressie van zowel nazi-Duitsland als de Sovjet-Unie te verduren kreeg’, schreef Morawiecki.

Het verraad van München

Ook Poetin had vroeger kritiek op het verdrag maar sinds de annexatie van de Krim in 2014 slaan de Russische autoriteiten een steeds nationalistischer toon aan. Russische historici betogen dat het Stalin er alleen maar om te doen was om tijd te kopen om zijn leger op te bouwen. Volgens Poetin had Stalin geen andere keuze nadat  Engeland en Frankrijk  in 1938 het ‘verraderlijke’ Verdrag van München met Hitler hadden gesloten waarbij zij akkoord gingen met de annexatie van Sudetenland door Nazi-Duitsland.

‘Hitler en Stalin waren lange tijd niet alleen bondgenoten, ze waren in feite vrienden’, schreef Morawiecki in zijn pamflet tegen Rusland. De Poolse premier herinnerde er ook aan dat Moskou tot aan het begin van de Duitse inval in de Sovjet-Unie allerlei goederen aan het nazi-bewind leverde. ‘Dankzij Stalin kon Hitler de holocaust voorbereiden, een van de ergste misdaden uit de geschiedenis van de mensheid.’

Bloedbad in Katyn en Tver

Polen is ook verbolgen over wat het ziet als de pogingen van Rusland andere duistere episoden onder het tapijt te vegen, zoals de executie van 22 duizend Polen, onder wie een groot aantal Poolse officieren, in Katyn en Tver door de NKVD, de Sovjet geheime dienst. De Sovjet-autoriteiten legden de schuld voor het bloedbad aanvankelijk bij de Duitsers, totdat Sovjetleider Gorbatsjov in 1990 toegaf dat Moskou verantwoordelijk was. Onlangs haalden de autoriteiten in Tver echter enkele gedenkplaten voor het bloedbad weg omdat de ‘opschriften niet op feiten waren gebaseerd’. 

Op hun beurt klagen de Russen dat de Polen zich blind staren op de negatieve kanten en veel te weinig waardering hebben voor de opofferingen die de Sovjet-militairen zich hebben getroost om Auschwitz en Polen te bevrijden en de nazi’s te verslaan.

Bert Lanting

Meer over de Tweede Wereldoorlog

‘In de film Westerbork kijken we door een Duitse lens naar mensen met verlammende angst’
Een film van het alledaagse leven in doorgangskamp Westerbork is ten dele gerestaureerd. ‘Dit project is veel relevanter dan de restauratie van De Nachtwacht.’

Foto’s bewijzen aanwezigheid ‘beul’ Demjanjuk in vernietigingskamp Sobibor
In Noord-Duitsland zijn twee foto’s opgedoken waarop de toen 21-jarige Iwan Demjanjuk poseert in vernietigingskamp Sobibor. Dit maakte de Duitse politie bekend. Demjanjuk heeft tot aan zijn dood in 2012 ontkend aanwezig te zijn geweest in het kamp. Het is voor het eerst dat hij op foto’s is te zien in Sobibor.

Mijn bevrijding
75 jaar geleden werd ons land bevrijd en daar staat de Volkskrant uitgebreid bij stil. Bekijk hier hoe Nederland er precies 75 jaar geleden uitzag en ontdek telkens nieuwe persoonlijke bevrijdingsverhalen uit nieuw bevrijd gebied.

Of lees direct deze bevrijdingsverhalen
De Duitse Jood Paul Guggenheim woonde voor de oorlog al tien jaar in Nederland, maar dat gaf hem geen paspoort. Toen Paul via Cuba aan de Holocaust ontsnapte, wilde hij Nederland toch helpen ‘bevrijden van die beesten’. Zijn zoon ontdekte het verhaal door het koffertje dat tientallen jaren gesloten bleef, dan toch te openen.

In het huis van het gezin-Plompen in Valkenswaard zaten tijdens de oorlog Duitsers ingekwartierd: Hans en Karl. In hetzelfde huis zat later een Joodse vrouw ondergedoken. En zij was niet de laatste gast

Ze zijn de tachtig gepasseerd en merken dat de wonden van de Tweede Wereldoorlog 75 jaar na de bevrijding nog niet zijn geheeld. Kunnen nieuwe technieken hen helpen? Hoe Nederland omging met het psychische leed van de oorlog - toen en nu.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden