Eigen landsbelang eerst

Wij konden alleen hogere waarden verspreiden dankzij de Pax Americana.

Zijlstra: zaken doen met Al Sisi... Beeld ANP

Eergisteren werd in het Haagse Nieuwspoort een manifest voor defensie gepresenteerd. Het was ondertekend door een keur aan krasse knarren, meest uit de notabele wereld van politiek en beleid. De strekking was dat het ontbreekt aan urgentie in het denken over nieuwe dreigingen. Geld moet er ook bij. Heel opwindend was het dus niet. Bijzonder daarentegen was dat er liefst twee ministers waren gekomen om het papier in ontvangst te nemen: Hennis (Defensie) en Koenders (Buitenlandse Zaken). Veel zeiden ze niet. 'Het geld groeit niet aan een boom', aldus Hennis. Maar ze waren er. Dat was de boodschap.

Hennis zei het verhaal nog niet te kennen, ik begreep intussen dat Defensie wel een vinger in het manifest had gehad. Ze zijn zich daar echt rotgeschrokken van de MH17. Ze beseffen dat er iets drastisch anders moet, maar weten nog niet hoe. Een dag eerder was er een zogeheten 'meedenksessie' op het instituut Clingendael, onder de paraplu van Defensie. Meestal is dat departement een bastion van zwijgzaam wantrouwen het putje immers waar bezuinigingen meestal neerslaan, zoals in het manifest staat. Nu wilden ze praten met bedrijfsleven, ngo's en media, om te horen en te vragen hoe bij de buitenwacht over de landsverdediging wordt gedacht. Uit de bijeenkomst klappen mag ik niet, eromheen schrijven wel.

Dat Defensie er niet goed voorstaat, weten we. Sinds het einde van de Koude Oorlog is er 60(!) procent op bezuinigd. Als er één land is dat zijn vredesdividend heeft geïncasseerd, dan Nederland. Intussen nemen de dreigingen snel toe, met Poetin in het oosten, chaos in het zuiden, potentiële terroristen binnenslands, een driftig opkomend China en de VS die steeds harder roepen dat Europa in zijn eigen buidel moet tasten. Dit alles noemen wij een uitdaging.

Clingendael-directeur Ko Colijn en strategie-professor Rob de Wijk hielden prikkelende inleidingen. Het grootste manco van Nederland, aldus De Wijk in zijn voorbereidende papier, is niet dat intussen alle tanks zijn verkocht, maar wat hij noemde de 'mindset'. Deze tevreden natie kan zich nauwelijks een andere wereld voorstellen. Conflicten gaan tegenwoordig over 'andere realiteiten' (Kissinger), dat wil zeggen radicaal botsende wereldbeelden. En juist daar zijn wij slecht in. De politieke hoofdstroom blijft geloven dat om een dwarsstraat te noemen radicale islam een direct gevolg is van jeugdwerkloosheid.

Het rotsvaste vertrouwen als mensen maar geholpen worden, komt het goed wordt uitgedrukt in onze Grondwet. Nederland is uniek met het grondwetsartikel dat dit land zich inzet voor de internationale rechtsorde. Dat artikel leek als een handschoen te passen op de wereld van na de Koude Oorlog. Conflicten polderen we uit, waarna we een internationaal verdrag maken. In de Grondwet staat óók dat internationale verdragen gaan boven onze eigen wetten.

Ik heb me nooit zo gerealiseerd hoezeer onze buitenlandse politiek wordt gestempeld door een rozig wereldbeeld waarin alles bespreekbaar is en machtspolitiek ver weg. Bij het verspreiden van de rechtsorde hoorde prioritaire inzet voor humanitaire noden.

Hennis: geen geld aan een boom... Beeld Paul Dijkstra

De naam van oud-opperbevelhebber Dick Berlijn staat onder het defensiemanifest. Ook hij had het in zijn tijd over de 'grondoorzaken' van conflicten: nooit de schuld van slechteriken maar altijd van armoede en achterstelling. Daar hoorde de zogeheten 3D-benadering bij waarmee Nederland goede sier maakte defence, diplomacy, development. De d's drukten uit dat ook Nederlanders weleens met wapens rondliepen, maar altijd met het goede voor ogen.

Dit wereldbeeld wankelt en dus ook de plaatijzeren uitvoering ervan bij Defensie. Zoiets geldt natuurlijk voor heel Europa de Duitsers leggen 2 miljard extra op het defensiebudget en kopen hun tanks terug.

Voor Nederland is de draai extra pijnlijk omdat die een aantasting betekent van ons zelfbeeld. Rob de Wijk schreef genadeloos dat de inzet voor hogere waarden alles te maken heeft met dominantie. Als je niet meer dominant bent, is die inzet potsierlijk. In zekere zin was het verspreiden van het volkenrecht een luxe die Nederland zich alleen dankzij de Pax Americana kon veroorloven.

De toekomst zal onvermijdelijk de terugkeer van een veel basaler opdracht van de staat brengen: het waarborgen van onze eigen veiligheid. De eerste tekenen zijn er. VVD-fractieleider Halbe Zijlstra schreef zijn stuk over een realistischer buitenlandse politiek in Liberaal Reveil.

Hij schreef dat internationale stabiliteit belangrijker wordt dan inzet voor democratisering. En kreeg meteen de volle laag omdat hij vond dat Nederland in zijn eigen belang soms beter zaken kan doen met dictators voorbeeld Egypte, waar de huidige generaal Al Sisi voor meer rust en betere betrekkingen met Israël zorgt dan de democratisch gekozen moslimbroeder Morsi.

Een gehuil ging op. Hoe kon Zijlstra dat vinden! De ironie wil dat president Obama precies dezelfde afweging heeft gemaakt en recentelijk vliegtuigen verkocht aan Al Sisi. Ook Obama begon met een morele blik op het wereldtoneel en is intussen een flink eind opgeschoven naar de harde realpolitik à la Kissinger. Daarvan getuigt de recente atoomdeal met Iran.

Zoals commentator Edward Luce van de week in de Financial Times vaststelde, bleef het in Washington opvallend stil over de Iraanse steun aan terreurbewegingen in de Arabische wereld, of over binnenlandse onderdrukking door de ayatollahs. Wat het zwaarst is, moet immers het zwaarst wegen. Dat inzicht zal voor Nederland nog een hele dobber worden.

Het nieuwe idool van Obama... Beeld Reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden