Eigen boontje doppen

Is er straks nog genoeg te eten voor iedereen? De expositie Food Forward biedt bijzondere alternatieven.

Stel dat de mens een symbiose zou kunnen aangaan met algen, dat ons lichaam versmelt met deze plantaardige wezens die licht kunnen omzetten in energie... En waarom ook niet. Diabetici maken nu al gebruik van insuline van varkens en op een Amerikaanse universiteit is onlangs met een 3D-printer een kunsthart vervaardigd van levend organisme. Stel dus dat we zouden kunnen evolueren tot een soort 'algenmens', dan zouden we nooit meer hoeven te eten. We hoeven alleen maar in het gras neer te vlijen en ons te voeden met de zonnestralen.


Het Brits-Italiaanse kunstenaarsduo Michael Burton & Michiko Nitta heeft verbeeld hoe zo'n fotosynthetisch lichaam eruitziet met de film Algacultura, nu te zien op de tentoonstelling Food Forward in kunst- en architectuurcentrum Stroom in Den Haag.


Het kunstwerk oogt als een scène uit een Hollywood sciencefictionfilm. Over een gezicht vertakken de algen zich als een groen spinnenweb. Deze levende algendraden - het lijken wel dikke bloedvaten - zijn versmolten met de huid en voeden zo de innerlijke mens. Daarvoor hoeft alleen maar een keer per dag plaats te worden genomen in een solarium, dat oogt als een steriel pashokje.


Vergezocht?


Wellicht. Maar daarom niet minder relevant, zegt Peter de Rooden van Stroom. Vergeet het milieu en de grondstofschaarste. En de welvaartskloof. Globalisering ook. Overbevolking. De gezondheidszorg. 'De toekomst van de mens hangt af van de toekomst van voedsel. En die toekomst hangt weer samen met al deze problemen.' Kortom: verander de wereld, begin bij voedsel. Of nog radicaler: maak gewoon voedsel overbodig.


Twee jaar geleden presenteerde De Rooden het programma Foodprint, waarvoor hij kunstenaars, ontwerpers en architecten uitnodigde om na te denken over de complexe relatie tussen steden en voedsel, met lezingen, manifestaties en exposities als Food Forward. 'De Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties schat dat de wereldbevolking groeit naar 9 miljard in 2050. Dat betekent dat de huidige voedselproductie moet verdubbelen. Tegen die tijd woont bijna driekwart van de wereldbevolking in steden. De kloof tussen stad en platteland zal de komende jaren steeds groter worden', aldus De Rooden.


In sommige steden staat de voedselvoorziening nu al onder druk. In Amerikaanse steden als Detroit en Atlanta worden complete wijken aangeduid als food deserts, omdat er geen winkels meer zijn met een volwaardig voedselaanbod. 'Steden groeien zo snel dat de voedseldistributie het tempo niet kan bijbenen', verklaart Jan Willem van der Schans, onderzoeker stedelijke voedselvoorziening aan Wageningen Universiteit. 'Daarbij wordt in geïndustrialiseerde woongebieden meer vlees gegeten. In deze gebieden wordt al 70 procent van het graan gebruikt voor veevoer.'


Als afsluiting van Foodprint organiseert Stroom op 5 april het Voedseltribunaal. Bij deze gelegenheid wordt tevens het boek Food for the City. A future for the metropolis (NAi Publishers) gelanceerd. Hierin ontvouwen onder anderen een kok, een wetenschapper, een boer, filosofen en een architect hun toekomstvisie op de voedselvoorziening van steden. Tijdens het Voedseltribunaal worden zowel de voedselindustrie als beleidsmakers en de argeloze burger aan de tand gevoeld. Maar het definitieve antwoord op het voedselprobleem zal deze openbare hoorzitting niet opleveren. Kleinschalige stadslandbouw en het biologische boerenbedrijf zijn geen reëel alternatief; zelfs de totale landbouwgrond in Nederland is niet toereikend de hele bevolking dagelijks van biologisch vlees te voorzien.


Maar, zo redeneert De Rooden, de eerste - en belangrijkste - stap moet nog worden gezet: bewustwording. 'Voor een euro koop je tegenwoordig een kippenpoot in de supermarkt. Pervers! We moeten voedsel weer leren waarderen. Niet alleen als primaire levensbehoefte, voedsel is ook een manier om te laten zien wie we zijn. In progressieve kringen is het bon ton om vegetarisch te eten. Maar voor Chinezen is juist het eten van vlees een statussymbool.'


De kunstzinnige projecten op Foodprint schieten tekort in het aandragen van pasklare oplossingen. 'Juist voor de bewustwording van de voedselproblematiek zijn ze onmisbaar', zegt De Rooden. Als voorbeeld noemt hij The Meat License Proposal van de Britse kunstenaar John O'Shea. 'Alleen mensen die bereid én in staat zijn een dier op verantwoorde wijze te doden, krijgen een vergunning om vlees te kopen.' Waarschijnlijk zullen er maar weinig mensen zijn die hun biefstuk laten staan door dit kunstwerk, weet ook De Rooden. 'Het zet in elk geval aan het nadenken over waar dat vlees vandaan komt en hoe het op je bord is beland.'


Daarbij komen ook meer realistische voedselscenario's voor steden aan bod op Foodprint. De Britse kunstenaar Nils Norman begon in de Haagse Schilderswijk Eetbaar Park, een kleinschalige stadsboerderij voor buurtbewoners met schooltuinen en een openbaar paviljoen. De moestuin moet een alternatief vormen voor een mondiale voedselindustrie waarin speculanten en multinationals de dienst uitmaken, licht de kunstenaar toe. Norman noemt het project 'een zoektocht naar een eigentijds utopia'. Deze zoektocht heeft hij vastgelegd in het boek Eetbaar Park (uitgeverij Valiz) dat eveneens wordt gelanceerd tijdens het Voedseltribunaal.


Stadstuinbouw mag dan activistische kunst zijn, nieuw is het in elk geval niet. Overal ter wereld verbouwen stadsbewoners hun eigen voedsel met urban farming op daken en braakliggende stukken bouwgrond. New York telt meer dan 1.200 geregistreerde stadstuinen. Zelfs Michelle Obama heeft een moestuintje laten aanleggen op het gazon van het Witte Huis.


De economische urgentie ontbreekt bij Eetbaar Park in de Haagse binnenstad, zegt Van der Schans van Wageningen Universiteit. 'Deze vorm van stadslandbouw is interessant als kunstzinnig project om de sociale cohesie en de biodiversiteit in de wijk te verbeteren. Maar voor voedselvoorziening is het overbodig. Nederland is maar klein en stad en platteland zijn al heel goed vermengd. We zouden zelfs autarkisch kunnen zijn, mits er minder vlees wordt gegeten.' Dus geen gek idee van O'Shea om uitsluitend vlees te verkopen aan mensen die bereid zijn daarvoor zelf een dier te doden.


Voedseltribunaal. Donderdag 5 april, 17-22 uur. Stroom, Hogewal 1-9 in Den Haag. stroom.nl


Verschillende eet- en leefscenario's


1


In West-Europese landen wordt tweederde van het voedsel gekocht in supermarkten in de vorm van voorverpakt eten zonder heldere informatie over waar het vandaan komt en wat erin zit. In 2050 is dat waarschijnlijk meer dan 90 procent.


Mogelijke Oplossing biedt het project Oogst van Studio Tjep. Als het voedsel niet naar de stad komt, dan moeten de stedelingen maar naar het voedsel - dat is het simpele uitgangspunt van dit project. Uitgangspunt is een superboerderij die tevens fungeert als zelfvoorzienend pretpark. Stadsbewoners hebben vaak geen idee meer waar hun voedsel vandaan komt, legt ontwerper Frank Tjepkema uit. 'Hotelgasten mogen als activiteit op de boerderij werken. Ze kunnen zien hoe een koe wordt geslacht, terwijl ze in het restaurant een lekker biefstukje eten.'


oogst.org


2


Eenderde van de CO2-emissie in de grote steden houdt verband met de distributie, bereiding en verwerking van voedsel en voedselafval. Dat is exclusief de 160 kilo aan voedselverpakking die we jaarlijks per persoon weggooien.


Mogelijke oplossing biedt Design Probes van Philips Design.


Zal er nog wel behoefte zijn aan stedelijk tuinieren en stadslandbouw als we voedsel kunnen kweken in laboratoria? Sterker nog, als voedsel kan worden geprint met een machine? Niet alleen is zo de voedselvoorziening van steden in één keer geregeld, ook komt er


een einde aan voedselafval, vervuilende verpakkingen en dure transportkosten. Het Philips Design Team nam een voorschot op de toekomst met de ontwikkeling van de eerste Foodprinter. Dat deze prototypen ooit in productie gaan, is de komende tien jaar onwaarschijnlijk. design.philips.com


3


In Nederlandse huishoudens wordt ongeveer 40 procent van het voedsel verspild, wat een bedrag vertegenwoordigt van 4,4 miljard euro (bijna net zo veel als de overheid aan ontwikkelingshulp besteedt).


Mogelijke oplossing biedt het project Too good to waste.


'In supermarkten alleen al wordt jaarlijks voor 600 miljoen euro aan bruikbare grondstoffen weggegooid', zegt Linda Vermaat van Too Good to Waste. Dit onlangs opgerichte bedrijfje bedacht een systeem waarbij verse groenten vlak voor de uiterste verkoopdatum uit de schappen van de supermarkten worden gehaald en verwerkt tot houdbare producten zoals soep, sap of pastasaus.


Ontwikkelingsorganisatie NCDO doneerde 25 duizend euro als startkapitaal. Overigens kan nu al elke maand smakelijk worden gegeten van voedselafval op de Over de Datum Eetclub van het kunstplatform Mediamatic in Amsterdam. mediamatic.net


4


Slechts eenvijfde van het bedrag dat de consument betaalt voor voedsel wordt gebruikt voor de productie. De rest van het geld gaat naar distributie, lobbygelden


en marketing.


Mogelijke oplossing biedt het project Voedseljutters van Noesjka Klomberg.


Na de oogst blijft zeker 5 tot 10 procent van de gewassen op het land liggen, omdat deze door een afwijkend formaat onverhandelbaar zijn voor de boer. Voor haar afstuderen aan de Design Academy Eindhoven bedacht Klomberg vorig jaar een abonnement waarmee stadsbewoners mogen 'jutten' op boerenakkers. 'Leden betalen 45 euro, waarvan er 20 rechtstreeks naar de boeren gaat.


De jutters mogen onbeperkt groente verzamelen in een oogsttas waarop met grote oranje letters Voedseljutter staat, zodat de boer kan zien dat het officiële jutters zijn.'


De oogstkalender en fietsroutes langs de aangesloten akkers staan op een beveiligde website. voedseljutters.nl


5


Steden beslaan slechts 2 procent van het aardoppervlak, maar leggen beslag op 75 procent van de beschikbare voedsel- en energievoorraad. In Nederland nam het afgelopen decennium de tuinbouw toe in omvang: te vergelijken met een glazen stad zo groot als Haarlem.


Mogelijke oplossing is het project Werklandschap Eet van Ester van der Wiel.


In het kader van de designmanifestatie Utrecht Manifest is ontwerpster Van der Wiel een voedselproject begonnen in de wijk Rotsoord, een voormalige industriewijk die moet worden herontwikkeld.


'In de toekomst wordt voedsel misschien zo duur dat het rendabel wordt om het zelf te gaan verbouwen. Daarom heb ik kunstenaars


en ontwerpers uitgenodigd modellen te ontwikkelen hoe voedselproductie kan bijdragen aan de ontwikkeling van deze wijk.'


Te zien zijn onder meer: een kantooropstelling met geïntegreerde groentekas, lang houdbare gerechten die aan smaak winnen en urban farming-akkers.


Vanaf 1 mei worden de eerste resultaten van het onderzoek gepresenteerd aan het publiek met rondleidingen, proeverijen en debatten.


werklandschap-eet.nl


6


Een gemiddelde Nederlandse maaltijd met groente, vlees of vis en rijst of aardappelen legt ongeveer 33 duizend kilometer af voordat het op ons bord ligt.


Mogelijke oplossing is het project Urbanibalisme.


Ook zonder akkertjes op lege bouwkavels of moestuintjes op daken biedt de stad al volop voedsel. 'Je moet alleen weten waar je moet zoeken', zegt Wietske Maas. Daarom is ze het project Urbanibalisme begonnen (een samenvoeging urbaan en kannibalisme) waarvoor ze de kennis van toxicologen, koks, biologen en slagers bundelt. 'In Amsterdam kun je de rivierkreeftjes uit het IJ eten, of jong blad van de lindenboom dat geschikt is voor salade of als vulling van ravioli.' Ook experimenteert Maas met nieuwe kooktechnieken als fermentatie (vergisting). Haar bevindingen presenteert ze op de website urbanibalism.org. Daarnaast biedt ze een handig overzicht over welk voedsel wanneer beschikbaar is in jouw stad met de smartphone app Urban Edibles (urbanedibles.eu).


------------------


Stadsboerderij

In Detroit zijn vergevorderde plannen om de grootste stadsboerderij ter wereld aan te leggen. Een project dat de geitenwollen sokken allang is ontgroeid; de steenrijke aandelenhandelaar John Hantz heeft zich erover ontfermd (hantzfarmsdetroit.com). Nu wordt een derde van de groente die in Detroit wordt geconsumeerd binnen de stadsgrenzen verbouwd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden