EICHMANN EN MILOSEVIC

ER ZIJN enkele opvallende parallellen te trekken tussen het Eichmann-proces, dat op 11 april 1961 begon en tot 29 mei 1962 duurde, en het aanstaande strafproces dat tegen Milosevic in Den Haag zal worden gevoerd....

Kees Schuyt

Alle aandacht van de wereld was vervolgens gedurende vele maanden op het proces in Jeruzalem gericht, zoals dat ook voor Den Haag zal gaan gelden. Er werden vele reportages gemaakt. Ongetwijfeld de bekendste en indrukwekkendste kwam van de hand van Hannah Arendt: Eichmann in Jerusalem (in het Nederlands vertaald als De banaliteit van het kwaad). Andere, nu minder bekende, waren van Harry Mulisch in Elseviers Weekblad (De Zaak 40/61) en van Abel Herzberg. De banaliteit van het kwaad werd het studieboek waar ik het meeste aan gehad heb in mijn juridische studie, ook al stond het bij geen enkel vak op de lijst van verplichte literatuur. Zullen er nu soortgelijke boeken geschreven worden over Milsosevic in Scheveningen?

De derde overeenkomst tussen beide is de aanklacht: oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Deze aanklachten zijn uiteindelijk terug te voeren op de internationale rechtsvorming die begonnen is bij de Internationale Tribunalen van Neurenberg en Tokio en later in internationale verdragen zijn vastgelegd. De tribunalen van Neurenberg waren ook niet onomstreden als overwinnaarsrecht.

Worden uiteindelijk alleen maar de verliezers van een oorlog berecht voor hun misdaden of ook de overwinnaars voor de door hen begane misdaden? Mogen het eigen nationale recht en het internationale recht geschonden worden om de grote vissen te vangen? De groei van een werkelijk op humaniteit gerichte internationale gemeenschap hangt af van de uiteindelijke geloofwaardigheid van de internationale tribunalen en juridische instituties. Dit kan alleen maar door een langzame, maar zorgvuldige uitbreiding van de rechtmatigheid van alle rechtsoordelen, dus van een bovennationale rule of law.

De betwisting van de rechtmatigheid van de Eichmann-zaak is niet slechts voer voor juristen, maar gaat om hele wezenlijke kwesties, zoals de langdurige houdbaarheid van de rule of law. In een weinig bekende brochure, The Eichmann-trial and the rule of law (1961), betwistte de staatsrechtsgeleerde Yosal Rogat niet de geldigheid van de aanklacht, maar vooral de berechting door een nationale Israëlische rechtbank in plaats van een internationaal tribunaal, in het verlengde van de Neurenberg-tribunalen. Net zoals je overwinnaarsrecht moet zien te voorkomen, moet je evenzeer slachtofferrecht vermijden. De vorming van internationale strafhoven is derhalve beter dan de berechting van 'vijanden van de mensheid' in elk willekeurig land, zoals nu in België en Spanje.

Hiermee is meteen het eerste verschil tussen de zaak-Eichmann en de zaak-Milosevic gegeven. Milosevic wordt berecht door een internationaal tribunaal en niet door een nationale rechtbank. Dit is geheel in overeenstemming met de doctrine die al door Telford Taylor, de befaamde openbare aanklager in het Neurenberg-tribunaal: 'the essence of law is that a crime is not committed only against the victim, but primarily against the community whose law is violated'. De internationale gemeenschap is primair betrokken bij de misdaden tegen de menselijkheid en het gaat om de vorming van recht voor die internationale gemeenschap.

Een tweede verschil: Eichmann werd ter dood veroordeeld en op dezelfde dag dat zijn gratieverzoek werd afgewezen, opgehangen. De doodstraf is in het Joegoslavië Tribunaal niet aan de orde. De talloze argumenten tegen de doodstraf, onder andere door Camus en Koestler zo definitief verwoord, gelden nog steeds. Milosevic mag niet naar Texas gestuurd worden, maar Texas en zijn vorige gouverneur behoren zo snel mogelijk onderdeel van de moderne beschaving te worden. Door te doden legitimeert de staat het kwaad en geeft hij het slechte voorbeeld van minachting voor het menselijke leven. De doodstraf leidt tot meer in plaats van tot minder moordpartijen.

Een derde verschil tussen Eichmann en Milosevic is voor de toekomst van de mensheid even belangrijk. Eichmann beriep zich op zijn plicht om bevelen te gehoorzamen. Hij deed 'gewoon zijn plicht', die banale oorsprong van het kwaad. Milosevic gehoorzaamde niet, hij gaf de bevelen. Daarmee is hij, naar ik meen te weten, het eerste staatshoofd dat zich in persoon moet verantwoorden voor de onmenselijke inhoud van zijn bevelen. Absolute gehoorzaamheid bestaat niet meer sinds de Tweede Wereldoorlog. Absolute bevelsmacht zal nu ook niet meer straffeloos blijven.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden