Egyptische vrouwen en hun demonen

IN HET zevende hoofdstuk van haar boek over vrouwen en demonen in Egypte heeft Gerda Sengers een aantal levensverhalen samengebracht, die ze vervolgens van commentaar voorziet....

Een verhaal is van Iman, die met bitterheid terugkijkt op haar leven. Ze werd op haar dertiende uitgehuwelijkt aan een neef van 24. Ze vertelt dat ze voor haar huwelijk twee pasfoto's moest inleveren bij een ambtenaar voor het geval haar iets zou overkomen - 'dan hadden ze een foto van mij'. Blijkbaar hield men er al rekening mee dat er iets fout zou gaan.

Als kind had ze geleerd dat het lichaam onrein en seks zondig is. Plotseling moet ze - nog steeds een kind - in seks toestemmen. Ze weigert eerst maar als de echtgenoot ongemerkt hasjiesj in haar thee heeft gedaan, geeft zij uiteindelijk toe. Met bloedingen wordt ze de volgende dag naar het ziekenhuis gebracht. Op haar vijftiende krijgt ze haar eerste kind, er volgen er nog vier.

Ze woont met haar man en vijf kinderen in een éénkamerwoning in een arme wijk van Cairo. Ze werkt de hele dag buitenshuis en neemt steeds haar jongste kind mee naar haar werk. 's Avonds wast ze voor andere mensen. Dit zelf verdiende geld stelt haar in staat haar kinderen naar school te sturen. Haar echtgenoot, die zelf wel op school gezeten heeft, vindt het niet nodig dat zijn kinderen leren.

Ze is nu een oude vrouw: al haar kinderen zijn getrouwd. Ze wordt geslagen door haar man, maar ook door een van haar zonen. Ze kan nergens heen want 'bij ons is het niet de gewoonte om te scheiden. Het is een schande als een vrouw bij haar man weggaat.'

Na elk verhaal kiest Sengers enkele thema's die ze verder toelicht: onderwijs, huwelijkstransacties, echtscheiding, geweld, migratie, kinderarbeid, kleding, besnijdenis, maagdelijkheid. Ze bieden een caleidoscopisch beeld van de onderkant van de Egyptische maatschappij, vanuit de belevingswereld van vrouwen. Daarnaast plaatst de auteur allerlei nuanceringen een geeft aan hoe bepaalde uitspraken (misschien) geïnterpreteerd moeten worden. Er is geen mogelijkheid om de 'feiten' te staven. Waar het haar om gaat is hoe vrouwen hun leefsituatie ervaren en in een verhaal plaatsen voor een meelevende buitenlandse luisteraar/ onderzoeker.

Gerda Sengers is arabist en cultureel antropoloog. Ze komt al vele jaren in Egypte en heeft blijkbaar uitstekende contacten met vrouwen. Ze werd getroffen door verhalen over jinns, boosaardige bovennatuurlijke wezens, demonen die bezit nemen van vrouwen en hun leven ruïneren. Met behulp van antropologische literatuur over demonen en bezetenheid en haar eigen etnografische onderzoek tracht ze wijs te worden uit de fantastische verhalen die deze vrouwen vertellen over jinns die hen 's nachts bezoeken, ziek of onvruchtbaar maken, in hun huwelijk stoken, en seks met hen hebben. Het geloof in jinns verschaft hun de mogelijkheid ziekte en andere rampspoed te verklaren en zichzelf of naasten zoals een partner of familieleden, vrij te pleiten.

In dat opzicht vallen jinns in dezelfde categorie als wetenschappelijk geaccepteerde verklaringen van ziekte en onwelzijn, zoals biomedische verklaringen en psychiatrische theorieën over driften en onverwerkte traumatische ervaringen.

Sengers concentreert zich daarbij op twee geneeswijzen of 'bestrijdingsmiddelen' tegen jinns: de zar-ceremonie en korangenezing. Tijdens een zar-ceremonie, die dagen kan duren, wordt muziek gemaakt en raakt de 'patiënt' al dansend in trance waarna zij direct met haar 'meester' de jinn kan praten. De zar heeft tot doel demonen te pacificeren. Buitenstaanders verwerpen de zar-ceremonie als onislamistisch, maar de vrouwen trekken zich niets aan van die kritiek.

Bij korangenezing is het niet de kracht van muziek en dans die therapeutisch werkt, maar de macht van het gereciteerde woord uit de Koran. Ook bij deze behandeling raken de vrouwen in trance, waardoor de jinn zich kan manifesteren en door de genezer ondervraagd kan worden. Vervolgen wordt hij bevolen de vrouw te verlaten en deze krijgt instructies hoe zij in de toekomst jinns van het lijf kan houden - door islamitischer te leven waaronder vooral wordt verstaan het dragen van een sluier, ingetogenheid en ondergeschiktheid aan de man.

Sengers constateert dat de twee meest populaire therapieën tegen bezetenheid door demonen de vrouwen niet uit hun verdrukking halen. Veeleer geven ze vrouwen nieuwe energie om hun oude leven voort te zetten.

Sengers heeft getracht haar proefschrift zo toegankelijk mogelijk te schrijven. Ze begint haar boek met een uitleg aan de lezer over wat antropologisch onderzoek - participerende observatie - behelst en merkt in dat verband op dat zij de denkbeelden van deze vrouwen, hoe sterk die ook afweken van de hare, steeds gerespecteerd heeft. Daar is zij inderdaad in geslaagd. Deze studie biedt een erudiet én respectvol inzicht in de leef- en gevoelswereld van vrouwen die enerzijds oneindig ver van ons verwijderd zijn, maar anderzijds misschien ook te midden van ons wonen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden