Egon Bahr, architect Duitse eenwording, overleden

Egon Bahr heeft de grenzen van de huidige Duitse natiestaat bepaald, zo kan worden gezegd. Hiermee heeft deze Duitser een einde gemaakt aan het debat over de geografische omvang van Duitsland dat mede tot twee wereldoorlogen leidde.

Egon Bahr in 2011 bij het partijcongres van de SPD. Beeld afp

Bahr was de architect van de bejubelde maar ook omstreden Ostpolitik waarmee West-Duitsland zich neerlegde bij de naoorlogse grenzen met de landen van het oostblok. Bahr zou de Henry Kissinger van toenmalig bondskanselier Willy Brandt kunnen worden genoemd die zijn ideeën in praktijk bracht. Bahr wist de geheime ingangen in het Kremlin en kende de Sovjetmachthebbers waarmee zaken konden worden gedaan.

Het leidde tot de ontspanning tussen oost en west met als hoogtepunt de befaamde knieval van Brandt voor het monument in het joodse getto van Warschau waarvan de foto een klassiek beeld werd van de jaren zeventig. Die knieval was, zo wordt nu wel gezegd, de eerste aanzet tot de val de muur twintig jaar later.

Bahr, die woensdag op 93-jarige leeftijd overleed, had helemaal niet de ambitie om een diplomaat, politicus en vredesapostel te worden zoals hij in de geschiedenis zal voortleven. Hij wilde eigenlijk musicus worden.
Bahr werd in 1922 geboren in het plaatsje Treffurt in de deelstaat Thüringen geboren. Hij kreeg een administratieve opleiding. In 1942 werd hij opgeroepen als soldaat voor de Wehrmacht, waarbij hij echter verzweeg dat hij een joodse grootmoeder had. Toen dat twee jaar later uitkwam werd Bahr uit het leger gezet en in de Duitse oorlogsindustrie te werk gesteld.

Brandt knielt bij het monument in Warschau. Beeld AFP

Eeuwigdurend verbond met Willy Brandt

Na de oorlog werd Bahr eerst journalist bij de Berliner Zeitung en vanaf 1950 commentator bij de Voice of Freedom. Deze door de Amerikanen betaalde zender moest tegenwicht bieden aan de communistische propaganda die over de westerse enclave in de DDR zoals West-Berlijn toen was, werd uitgestort. In deze stad leerde hij de SPD-politicus Willy Brandt kennen en in 1956 werd hij zelf lid van de SPD. Brandt was zeer van hem gecharmeerd en benoemde hem tot zijn perswoordvoerder toen hij burgemeester werd van West-Berlijn.

De twee mannen sloten een eeuwigdurend vertrouwensverbond. In 1963 - slechts twee jaar na de bouw van de Muur - schreef Bahr voor Brandt zijn visie over de verhoudingen met de dictaturen in het oosten onder de titel 'Verandering door Toenadering'. Er moest naar oplossingen worden gezocht om contacten te leggen en ontmoetingen mogelijk te maken met mensen aan de andere kant van die muur. Toen Brandt in 1969 bondskanselier werd, haalde hij Bahr als staatssecretaris in het kabinet. Hij moest in geheime onderhandelingen tot meer ontspannen verhoudingen met de vijandige buren in het oosten zien te komen.

Het leidde tot een reeks van verdragen, waarbij West-Duitsland de zogenoemde Oder-Neisse grens met Polen erkende en afzag van alle aanspraken op voormalige Duitse gebieden in dat land. Met Tsjechoslowakije werd een akkoord bereikt over de nietigheid van het Verdrag van München uit 1938 waarbij het Sudetengebied aan Duitsland was toegewezen. Het maakte ook uitwisseling van diplomaten mogelijk. De verdragen werden fel bekritiseerd, vooral door de Springer-pers (Bild) in West-Duitsland zelf, maar ook door rechtse commentatoren in andere Europese landen en de VS.

Kille machtspoliticus

De pijlen richtten zich niet alleen op Brandt maar ook op Egon Bahr. Hij werd een kille Machiavellistische machtspoliticus genoemd die zich wilde neerleggen bij een gedeeld Duitsland. Bahr zei zelf altijd dat hij hierbij echter een hereniging vast in het vizier had. Door het hernieuwde vertrouwen konden burgers in de DDR kennis maken met het leven aan de andere kant en contacten met westerse mensen leggen. Hierdoor werden ze kritischer over wat in eigen land gebeurde.

Bahr was een sluw strateeg en scherpzinnig tacticus, maar ook een enigszins emotieloze en afstandelijke politicus die in Bonn de bijnaam had van de 'grijze eminentie'. Na het aftreden van Brandt als kanselier werd Bahr onder diens opvolger Helmut Schmidt staatssecretaris voor economische ontwikkeling. Maar met Schmidt was de band aanzienlijk minder warm dan met diens voorganger. Bahr belandde eigenlijk in de vergetelheid. Hij zat er niet mee. 'Ik heb alles bereikt wat ik wilde bereiken', zei hij.

De West-Duitse kanselier Willy Brandt brengt een bezoek aan Rusland in 1971, hij zit naast de Russische leider Brezhnev. Rechts: staatssecretaris Egon Bahr. Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden