Eeuwige jongeling

Verleiding is de grote truc van Sjarel Ex, directeur van het Centraal Museum in Utrecht. Met spektakel, warme soep, handgedraaide stoelpoten en stukken taart verwelkomt hij zijn gasten, want 'kunst gaat om beleving'....

De combinatie charme en volharding - het werkt als een ijzeren vuist gevat in een kalfsleren handschoen. Wie beide karaktertrekken bezit, komt een heel eind.

Charmant is de museumdirecteur van het Centraal Museum, Sjarel Ex, zeker. Très charmant. Ex staat bekend als de grote enthousiastmeerder. Met zijn donkerbruine lokken en frisse, jongensachtige lach mobiliseert hij iedereen voor ideeën waar hij zelf in gelooft. Op zijn eigen, onorthodoxe manier. Want wie verzint het om op zondagochtend belangstellenden bij de voordeur van Ikea te werven voor de tentoonstelling Ideaal Wonen, die nu in het Centraal Museum is te zien?

Onder het motto 'kunst gaat om beleving' richt hij zich op de ambiance, vermaak, spektakel én kunst, in alle geledingen van de cultuur. Het tekent de eeuwige jongeling met zijn holistische visie, die bij de heropening van zijn museum, drie jaar geleden, zijn gasten onthaalde met warme soep en draaiorgelmuziek.

Verleiding is zijn grote truc. Want hoe labyrintisch het kloostergebouw aan de Utrechtse Agnietenstraat na de verbouwing nog steeds mag zijn, meer dan voorheen lijkt dat nu écht de bedoeling. De argeloze gast moet verstrikt raken tussen kakelbont keramiek, handgedraaide stoelpoten en magisch realisten om uiteindelijk troost te vinden bij espresso, vuistdik kloosterbrood en twaalf verschillende taarten in de trendy lunchrefter van Droog Design.

In vijftien jaar tijd heeft Ex zich ontwikkeld tot de grote roerganger van de Nederlandse kunstwereld - volgens Ex 'een suffe boel'. Als een man die niet gebukt gaat onder diepgravende filosofieën, maar de traditie uitdraagt in een nieuw, toegankelijk jasje. Met Nijntje, Wim T. Schippers' pindakaasvloer en zeventiende-eeuwse caravagisten tegen een blauwe, roze of gele muur. En suppoosten die je bij de ingang ontvangen in een spijkerpak met sjerp van Victor & Rolf.

Maar is Ex ook volhardend genoeg voor het grote werk? Zijn naam wordt genoemd voor de directeurspost van het Boijmans Van Beuningen, nu Chris Dercon zijn vertrek heeft aangekondigd en volgend jaar naar het Haus der Kunst in München verhuist.

Studievriendin Els Hoek meent van wel. Hoek: 'Sjarel kan zich als een terriër vastbijten als hij iets wil. Met zijn warmbloedige interesse geeft hij anderen de kans om naar elkaar toe te groeien, maar kan ze ook even goed tegen elkaar in het harnas jagen.'

Hoek richtte samen Ex en Nicoline Gast na hun studietijd de Stichting Onafhankelijk Kunsthistorisch Onderzoek op. 'We waren afgestudeerde kunsthistorici van 24 en beseften dat niemand op ons zat te wachten', vertelt Hoek. 'We moesten zelf initiatief nemen, want als de berg niet naar Mozes komt, dan maar andersom.'

Die samenwerking resulteerde in een aantal projecten en tentoonstellingen, waarvan de manifestatie Century '87, met kunst door de hele Amsterdamse binnenstad, de meeste bekendheid kreeg. Het succes ervan leverde Ex een jaar later, als 33-jarige, prompt het directeurschap van het Centraal Museum op. Daar groeide hij uit tot het pienterste jongentje uit de klas van Rick van der Ploeg. Sterker, hij had het cultureel ondernemerschap al uitgevonden voordat de (ex-)staatssecretaris ermee naar voren kwam.

Want Ex dopt zijn eigen boontjes. Zei dat hij 'geen Audi op het dak' nodig had voor de financiering van de verbouwing. Peuterde eigenhandig de benodigde miljoenen los bij de gemeente, de provincie, het Rijk en bij verschillende Europese fondsen. En vulde dat nog eens aan met geld van bedrijven en particulieren. 'Elke dag gaan er wel vijf brieven de deur uit', vertelde hij triomfantelijk.

Bovendien sleepte hij 60 procent van de hele Rietveldcollectie binnen en vond daarvoor ook nog een nieuw onderkomen, in de Willem Arntzkliniek, tegenover het museum.

De 'jonge hond' weet van geen wijken. Hij kiest de aanval waar anderen zich zouden verdedigen. Fulmineerde tegen Jan Dibbets en Rudi Fuchs en het rigide less-is-more-minimalisme van de Ateliers. En trok ten strijde tegen de 'zelfingenomenheid' van de Nederlandse musea.

Ex zet zijn eigen koers wel uit. Zelfs het stormachtige, politieke klimaat in Utrecht lijkt hem niet af te schrikken, ondanks de bijnaam 'Sjarel Ex-ploitatietekort' die de Leefbaren voor hem hadden bedacht. Na zes jaar ervaring valt de gemeenteraad 'best wel mee', zegt Ex desgevraagd diplomatiek.

Chris Dercon dacht dáár anders over. De geboren Vlaming trok al na zes máánden zijn conclusie uit de verrechtsing van de Rotterdamse raad. En uit de xenofobie onder de inwoners, hoezeer die misschien ook was gebaseerd op projectie van zijn angsten. Volgens Dercon begon er in Rotterdam aversie te ontstaan tegenover alle buitenlandse directeuren, waarbij hij doelde op de Française Catherine David van Witte de With, de Nederlandse Amerikaan Aaron Betsky van het Nederlands Architectuurinstituut én zichzelf.

Maar waar Dercon op afknapte, daarin zou Ex kunnen slagen. De vraag of hij ook daadwerkelijk op de Rotterdamse directeursbaan gaat solliciteren vindt hij nog wat 'prematuur'. Maar ervaring heeft hij genoeg.

Niet alleen lijkt zijn Utrechtse 'gemengd bedrijf' van design en mode, oude en nieuwe kunst op de organisatie van afdelingen binnen het Boijmans, ook met de Rotterdamse gemeenteraad ziet hij geen problemen. Niet voor niets betichtte hij Dercon van goedkope sensatielust en misplaatste provocatie, toen het Hitler-beeldje van Maurizio Cattelan ter sprake kwam. Dercon had het als waarschuwing in het Boijmans geplaatst. Maar waarom zou je je druk maken?

'De soep wordt niet zo heet gegeten als die wordt opgediend', legt Ex uit. 'De angst in Rotterdam werkt als een selffullfilling prophecy. Er is vooral veel zorg vooraf. Onterecht. In Utrecht werd al in 1970 een heel symfonieorkest opgeheven om andere culturele instellingen nieuwe mogelijkheden te geven. En toen waren er nog géén leefbaren. Zolang de vrijetijdssector zich nog maar kan ontwikkelen. En daar maakt ook de kunst een onderdeel van uit.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden