Eeuwige dienaar gaat nu voorop in de zorg

De verwachtingen rond staatssecretaris Martin van Rijn zijn groot. Vandaag verdedigt hij in de Kamer zijn hervorming van de langdurige zorg. Een megaklus, maar daarvoor schrikt de gewezen topambtenaar niet terug.

Als Martin van Rijn op 4 december 2012 zijn eerste grote debat in de Tweede Kamer voert, begint hij met een vertelling. Die gaat over een ouder wordend echtpaar. 'Bijna 58 jaar getrouwd, altijd spaarzaam geleefd en altijd hard gewerkt om het later wat beter te krijgen, vooral voor hun kind. De laatste decennia wordt het zwaarder. De chronische ziekte van de man trekt zo nu en dan een zware wissel op de gezondheid, maar vooral de sluipende alzheimer bij de vrouw verandert de toekomst dramatisch.'


Spanning en emotie klinken door in Van Rijns stem als hij vertelt over de problemen met het thuis wonen, met de casemanager, de voorzieningen, de rompslomp. 'Als het ook met steun van de familie niet anders kan, moeten ze uit elkaar. Mevrouw gaat naar een verpleeghuis, meneer blijft achter.' Hij schetst hoe de man naar een flat bij het verpleeghuis verhuist om toch dicht bij zijn vrouw te zijn. Dan besluit hij: 'Ik ken deze man en vrouw zo goed omdat het mijn vader en mijn moeder zijn.'


Van Rijn (57) vertelt het verhaal in de zaal waar hij al honderden uren doorbracht in de ambtenarenloge. Van daaruit stond hij jarenlang staatssecretarissen en ministers bij, van Volkshuisvesting, van Binnenlandse Zaken en van Volksgezondheid. Nu, opeens, is hij zelf de politicus. Van Rijn weet dat dan de suggestie op de loer ligt dat hij een tekentafelman is, een technocraat. Vandaar zijn boodschap: hij is zelf ook ervaringsdeskundige in de wereld van de langdurige zorg.


De verwachtingen rond Van Rijn zijn dan al huizenhoog gespannen. Zijn faam is hem vooruit gesneld. Internetsite Skipr, gespecialiseerd in zorg, kenschetst hem als een 'übernetwerker'. De man die het 'veld' kent, maar ook de wetgeving, het politieke spel én het ministerie.


De man bovendien die weet wat het is om het roer om te gooien in de zorg. Hij heeft het al een keer gedaan, tien jaar geleden. Het is Eduard Bomhoff die, onbedoeld, het zaadje daarvoor plant. Tijdens diens 87 dagen als minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) namens de Lijst Pim Fortuyn krijgt Bomhoff in 2002 openlijk ruzie met zijn topambtenaar Peter van Lieshout, die over de ziektekostenverzekering gaat. De ambtenaar moet weg, vindt Bomhoff.


Van Rijn, dan nog chef personeelsbeleid op Binnenlandse Zaken, volgt hem op. Min of meer tegelijkertijd treedt Hans Hoogervorst (VVD) aan als Bomhoffs opvolger in het nieuwe kabinet van CDA, VVD en D66. Terugkijkend noemt Hoogervorst het creëren van de vacature voor Van Rijn 'Bomhoffs belangrijkste bijdrage aan de Nederlandse politiek'.


Hoogervorst heeft in het regeerakkoord de opdracht gekregen de basisverzekering tegen ziektekosten in te voeren. Hij en Van Rijn hebben één ding gemeen: ze weten er aanvankelijk weinig van. Ze maken een werkafspraak: Hoogervorst doet de verkoop, Van Rijn de inhoud van het nieuwe stelsel.


In razend tempo bouwt Van Rijn een netwerk op in de zorg. Met een clubje ambtenaren op VWS brengt hij alle spelers en hun belangen in kaart. 'Luisteren' en 'achterhalen wat de drijfveren en belangen zijn' zijn de belangrijkste eigenschappen van Van Rijn die door zijn omgeving worden genoemd. Zoals Guus van Montfort, toen ziektekostenverzekeraar en nu voorzitter van de belangenclub in de langdurige zorg Actiz, die Van Rijn omschrijft als iemand die dag en nacht in touw is. 'Als ik hem om half 1 's nachts een sms of mail stuur, komt er direct antwoord. Toen, en nu nog', zegt Van Montfort. Anderen signaleren dat mails om vier uur 's morgens door Van Rijn zijn verstuurd.


Van Rijn gaat er vol in. Werk is voor hem geen zwarigheid maar een levensvervulling. Hij heeft een tuin maar bekommert er zich niet om, al gaat hij wel met zijn vader naar diens volkstuintje. Een uurtje golf op zaterdag - daar blijft het bij. Een boek is voor vakantie, de enige pauze in het werk.


Van Rijn masseert namens Hoogervorst ook de fracties in de Tweede Kamer. Periodiek belegt hij op het ministerie bijeenkomsten om te kijken of het proces goed loopt. 'Gaan we de goede kant op, hebben we het doel nog in het vizier of laten we ons te veel afleiden?'


Wat na twintig jaar discussie en plannenmakerij voor onmogelijk werd gehouden, krijgen Hoogervorst en Van Rijn binnen drie jaar voor elkaar: een basisverzekering tegen ziektekosten vervangt in 2006 het ziekenfonds en de particuliere ziektekostenverzekering. Van Rijns reputatie als ambtelijk macher is gevestigd. Voordat CDA'er Ab Klink in 2007 ja zegt tegen het ministerschap van Volksgezondheid, belt hij vanuit Berlijn met Van Rijn, die hij alleen van naam en faam kent, om af te spreken dat die nog een jaar blijft.


Martin van Rijn wordt geboren in Rotterdam, zijn vader is scheepstimmerman bij Wilton-Fijenoord, zijn moeder bestiert het huishouden. Een sober, hervormd, rood nest dat calvinistische trekjes combineert met de Rotterdamse mentaliteit: niet zeuren, aanpakken. Martin pakt zijn kansen, maakt het gymnasium af en studeert economie in Rotterdam. Zijn fascinatie voor de publieke dienst, het functioneren van de overheid, zit er al in.


Van Rijn valt op bij zijn hoogleraar, Frans Rutten. Die is van 1973 tot 1990 ook een zeer invloedrijke secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken en nodigt jaarlijks twee studenten uit om een tijdje mee te draaien in Den Haag. In 1980 krijgt Van Rijn met een studievriend die uitnodiging. Zo rolt hij de ambtenarij in. Net als zijn vriend Rob van Damme, die nu Humanitas in Rotterdam leidt.


Van Rijn is dan al actief lid van de PvdA - gefascineerd door het kabinet-Den Uyl en diens naamgever. In Den Haag is hij in de jaren tachtig voorzitter van een van de zeventien lokale afdelingen. Terwijl hij als ambtenaar carrière begint te maken, is hij 'partijbaron'. In die rol beslecht hij de ruzie tussen de Haagse wethouders Adri Duivesteijn en Gerard van Otterloo. Beiden moeten opstappen. De suggestie zelf wethouder te worden, verwerpt Van Rijn. Hij heeft de slangenkuil van nabij gezien en wil er niet in.


Hij vindt zijn rol in de ambtenarij, eerst twintig jaar op Volkshuisvesting. In 1980 is dat nog een club van ingenieurs en juristen. Er is zo'n tekort aan cijfermatig inzicht dat Van Rijn jaar op jaar uitstel van militaire dienstplicht krijgt: hij is officieel 'onmisbaar' volgens het ministerie. Gestaag klimt hij op in de hiërarchie.


In 2000 wordt Van Rijn chef personeelsbeleid op Binnenlandse Zaken. In opdracht van Paars II schrijft hij een rapport over de gevolgen van de nakende vergrijzing voor de rijksoverheid. Hoewel hij het hele personeelsbeleid op de schop neemt, beklijven vooral de aanbevelingen voor forse loonsverhogingen. In de zorg, bij de rijksoverheid en het onderwijs is nog steeds sprake van 'Van Rijn-gelden'.


In 2012 drijft het toeval Van Rijn terug naar VWS. Hij is dan topman bij PGGM, het pensioenfonds voor de zorg en de drijvende kracht achter het voorstel een 'Agenda voor de zorg' op te stellen. Dit plan moet de onbeheersbaar oplopende kosten van vooral de langdurige zorg inperken. Twaalf zorgclubs scharen zich erachter. Van Rijn wordt voorzitter.


In diezelfde dagen belegt de kersverse PvdA-leider Diederik Samsom een groepsgesprek over de zorg, om zich in te werken. Hij is onder de indruk van Van Rijn, die hij later nog eens apart spreekt. Indirect oppert hij Van Rijn terug te keren naar Den Haag: wordt het niet tijd dat de eeuwige dienaar nu eens zelf voorop gaat lopen in de zorg? Van Rijn twijfelt, maar komt op Samsoms lijstje te staan. Tijdens de formatie volgt het telefoontje. In de korte bedenktijd die hem is gegeven, luistert hij naar zijn vrouw: 'Als je het niet doet, heb je straks gruwelijke spijt.' Van Rijn presenteert namens de zorgclubs op 24 september de Agenda voor de Zorg. De hervormingsroute is uitgestippeld, de weg nog niet gebaand. Dat gaat Van Rijn zelf doen.


CV Martin van Rijn


1956 Geboren in Rotterdam


1968 - 1974 Gymnasium-b


1974 - 1980 Studie economie, Erasmus Universiteit Rotterdam


1980 - 2000 Ambtenaar ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM)


2000 - 2003 Ambtenaar ministerie van Binnenlandse Zaken


2003 - 2008 Ambtenaar ministerie Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS)


2008 - 2012 Topman pensioenfonds PGGM


Sinds 2012 Staatssecretaris van Volksgezondheid, hoofdtaak: AWBZ, Wmo, jeugdzorg


Van Rijn is getrouwd en heeft twee kinderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden