Eeuwig vuur

De Olympische Spelen organiseren is één ding. Maar wat doe je daarna met al die sportkolossen? Londen maakte ze deels demontabel. Hebben de bewoners er straks nog wat aan.

Wat is er nodig voor ruim twee weken Olympische Spelen in Londen? Een budget van ruim 11 miljard euro. Daarmee is onder meer een Olympisch Stadion gebouwd voor 80 duizend toeschouwers, een spectaculair zwembad van de hand van de Brits-Iraakse architect en Pritzker Prize-winnares Zaha Hadid, een indoorwielerbaan, een basketbal-arena, een 100 duizend vierkante meter groot perscentrum en een olympisch dorp voor 17 duizend atleten. En vergeet niet de benodigde infrastructuur - de autowegen, bruggen, voetpaden en kilometers glasvezelkabel. Inmiddels is in het oostelijk deel van de Britse hoofdstad (ingeklemd tussen de wijken Hackney, Tower Hamlets, Newham en Waltham Forest) een compleet vernieuwd stadsdeel verrezen, 200 hectare groot.


Al die kosten, al die moeite voor een sportfestijn van zeventien dagen. Het is eigenlijk te gek voor woorden - dat vonden ze in Londen ook. Daarom is in Londen een radicaal andere stedenbouwkundige strategie toegepast. 'We draaien het om: we hebben een stuk stad voor de toekomst ontworpen en de eerste gebruiker is de Olympische Spelen', zegt Kees Christiaanse van KCAP Architects&Planners. Het bekende Rotterdamse bureau won in 2007 de Europese aanbesteding voor het masterplan van de Olympic Legacy; het olympisch erfgoed.


Tijdloze architectuur

Wat betekent de keus om niet alleen te bouwen voor het hier en nu, maar voor tientallen jaren? Om tegen de trend van de afgelopen jaren in niet op zoek te gaan naar het wow-effect, maar naar 'tijdloze' architectuur? De Britten willen zich profileren met de duurzaamste Spelen ooit. Zal Londen 2012 daardoor ook in de boeken belanden als de braafste Olympische Spelen?


In het verleden werd er over de nalatenschap van de Spelen nauwelijks nagedacht. Steden die met elkaar streden om het sportevenement, maakten zich vooral druk over hoe en waar ze binnen een paar jaar de benodigde faciliteiten zouden bouwen. Hoe het daarna verder ging? Het kon goed uitpakken, zoals in Barcelona (1992), waar de investeringen in de Spelen de motor voor stedelijke vernieuwing werden. Vooral de transformatie van een vervuild industriegebied naar strand, spreekt tot de verbeelding.


Barcelona profiteert nog altijd van het imago dat het met de Spelen heeft opgebouwd en ontwikkelde daarnaast een bloeiende sportcultuur. Maar er zijn ook minder geslaagde voorbeelden. Zoals Athene (2004), waar speciaal voor de gelegenheid opgetrokken gebouwen nadien staan weg te rotten. Ook het Vogelneststadion in Peking (2008), dat met zijn 90 duizend stoelen na de Spelen niet te programmeren bleek.


'We hebben ons laten inspireren door Barcelona', zegt Kees Christiaanse. 'De investeringen in de Spelen hebben daar duidelijk een meerwaarde opgeleverd voor de stad. Nieuw is dat Londen dit doel al vooraf heeft benoemd.'


Er is nagedacht over de manier waarop de sportpaleizen achteraf gedemonteerd, dan wel tot normale proporties teruggebracht kunnen worden. Hoe verblijven voor atleten omgebouwd kunnen worden tot appartement en bedrijven verleid kunnen worden zich te vestigen in het perscentrum.


Londen won in 2005 de bieding voor de Olympische Spelen met de belofte een verwaarloosd stuk stad te revitaliseren. 'Over twintig jaar moeten de mensen in deze buurt dezelfde sociaal-economische kansen hebben als de gemiddelde Londenaar', aldus Peter Tudor van London Legacy Development Corporation, de organisatie die verantwoordelijk is voor de herontwikkeling van het olympisch park na de Spelen. 'Dat is de drijfveer achter het project voor de Legacy.'


Tudor erkent dat er ook financiële motieven zijn. 'De schatting is dat de Spelen de komende twaalf jaar 21 miljard euro zullen bijdragen aan de Britse economie. Een aanzienlijk deel daarvan wordt gegenereerd door de herontwikkeling van het terrein.' Bovendien verwacht Londen er vanaf 2016, als het olympisch park volledig is omgebouwd, negen miljoen toeristen per jaar te ontvangen.


'Hier stroomt de rivier de Lea, een zijarm van de Theems.' Kees Christiaanse laat op zijn bureau in Rotterdam tekeningen zien van het Legacy masterplan. 'Vroeger stond dit gebied vol industrie, het was vies en vervuild. In de jaren zestig ontstond leegstand en werd het een industrieel ruïnelandschap waar zelfs een paar oorlogsfilms zijn opgenomen.'


Nieuwe woonwijkjes

Straks, tonen de tekeningen, is de Leavallei een stadsdeel als een groene oase. Langs de oevers van de rivier komen voet- en fietspaden, rond enorme grasvelden. Aan dit Queen Elizabeth Park wordt een zestal nieuwe wijkjes gebouwd (in totaal achtduizend woningen). Het olympisch dorp is een van die wijken; de accommodatie voor de atleten zal omgebouwd worden tot appartementen. Het Olympisch Stadion, het zwembad en de wielerbaan zullen hergebruikt worden en moeten in de toekomst recreanten trekken.


De Londense aanpak past in deze tijd. Profileerde Peking zich als kampioen Olympische architectuur met het Vogelneststadion (Herzog & De Meuron met Ai Wei Wei), de scheve CCTV-wolkenkrabber (OMA) en het Waterkubuszwembad (PTW Architects), een economische wereldcrisis verder draait het om maatschappelijk verantwoord ondernemen, duurzaamheid en het afleggen van financiële verantwoording.


Dit stralen de gebouwen uit. Het Olympisch Stadion is, zeker in vergelijking met het Vogelnest, een bescheiden gebouw, dat met zijn regelmatige stalen vakwerkconstructie en neutrale kleuren in de eerste plaats functioneel oogt. Het is niet ontworpen door een sterarchitect maar door Populous, specialist in sportgebouwen.


Het ontwerp dat Hopkins architects maakte voor de Velodrome, de indoorwielerbaan, is vergelijkbaar. Het heeft een elegante, gestroomlijnde vorm, gebaseerd op een zo efficiënt mogelijk gebruik van de ruimte. De materialen, houten latten en aluminium gevelbeplating, zijn eenvoudig. En het project is keurig binnen het budget gerealiseerd.


Iets uitbundiger is het Aquatic Centre, ontworpen door de avant-gardistische architect Zaha Hadid. Met een enorm dak als een golf en een sculpturale betonnen constructie komt dit gebouw het meest in de buurt van een 'icoon voor de Spelen'. Helaas zal het tijdens de Spelen niet in volle glorie te zien zijn, omdat er extra 'vleugels' tegenaan worden geplaatst om de capaciteit te vergroten. Het is een architectonisch compromis om het Aquatic Centre ook nadien te kunnen gebruiken.


Verfrissend, na al het architectonische geweld in Peking, of saai? De reacties op de olympische bouwwerken zijn gemengd. Sommigen zijn enthousiast over het no-nonsensekarakter van het stadion en prijzen de duurzame opzet - een deel van het stadion kan, net als bij het zwembad, achteraf weggenomen worden, waardoor het een 'normale' capaciteit krijgt. Anderen vragen zich af of de beoogde duurzaamheid wel wordt waargemaakt (wat gebeurt er met die demontabele delen?) en noemen de architectuur 'underwhelming'.


Het lijkt erop dat de organisatie zich die kritiek heeft aangetrokken. Op het laatste moment werd nog een heuse blikvanger bedacht, de Arcelor Mittal Orbit. Een rode metalen sculptuur annex uitkijktoren (115 meter hoog), ontworpen door de wereldberoemde kunstenaars Anish Kapoor en Cecil Balmond en grotendeels gesponsord door metaalmagnaat ArcelorMittal. De bedoeling is dat bezoekers tijdens de Spelen, maar ook daarna - de Orbit blijft - in de rij zullen staan om voor 15 pond (18,50 euro) op een van de platforms uit te kijken over de stad.


Peter Tudor is er trots op, maar Kees Christiaanse is er niet blij mee. 'Het is absurd gegaan. Wij hebben uiterst zorgvuldig een mozaïek van stadswijkjes ontworpen. Toen was er in 2010 ineens het plan voor deze toeristenattractie. Wij dachten als masterplanner in elk geval te mogen zeggen waar dat bouwwerk moest staan. Maar door de mensenstroom die wordt voorzien, kon het ding maar op een plek - precies daar waar wij woningbouw hadden getekend.'


Daarbij komt dat de Orbit 'niet moeders mooiste' is - en dan drukt Christiaanse zich nog netjes uit. 'Godzijdank valt het minder op dan gedacht, doordat de omringende woontorens redelijk hoog zijn.'


Ondanks de Orbit denkt de ontwerper dat de Legacy een succes kan worden, juist omdat de aantrekkingskracht van het gebied niet alleen schuilt in de architectuur, maar vooral ook in de infrastructuur. 'Het olympisch terrein ligt naast het centrum van Stratford, heeft een hogesnelheidstreinstation, een monorailverbinding met vliegveld London City en er is aangrenzend een autosnelweg. Het is hyperverbonden en hypervoorzien, qua sport, recreatie en winkels.'


Dat geldt vooralsnog niet voor het olympisch park zelf; de opzet van het terrein is vergelijkbaar met een gated community en de beveiliging is extreem. Tijdens de Spelen is vooral van belang dat er niet ongecontroleerd mensen het terrein op en af kunnen. De brede, geplaveide paden zijn niet om te flaneren, maar puur ontworpen om de mensenmassa's van het ene naar het andere punt te brengen. Groenvoorzieningen zullen er nog nauwelijks zijn - het gras zou direct vertrapt worden. Straks wordt dat anders.


'Een van de belangrijkste opgaven voor ons is om die gesloten structuur te transformeren naar een systeem van straten en pleinen dat open is in twee richtingen en het gebied maximaal doorlaatbaar maken.'


Kees Christiaanse gaat met zijn vingers over de plattegrond en laat de lange lanen zien die het westelijke deel van het plangebied, aan de ene kant van de Lea, met het oostelijk deel verbinden. Aan de oostzijde van het nieuwe stadsdeel, waar een treinverbinding loopt, zullen bovendien bruggen gebouwd worden over het spoor. Door de aanleg van nieuwe wandelpaden langs de rivier kun je straks vanuit het zuiden helemaal tot het noordelijke puntje van het park struinen. Door in het westelijk kwartier op de begane grond ruimtes te reserveren voor ateliers, galeries en barretjes, wil KCAP aantakken op het creatieve buurtje in het naastgelegen stadsdeel Hackney.


'Het moeilijkste gedeelte voor de London Legacy Development Corporation begint na de Paralympische Spelen', realiseert Peter Tudor zich. 'Dat is wanneer wij de sleutels van het park krijgen en zullen beginnen om het te veranderen naar een publiek park' De te klaren klus is enorm - 375 miljoen euro kost het om de tijdelijke bouwwerken en infrastructuur af te breken, de blijvende te transformeren en de hoeveelheid groen in het park te verdubbelen.


Scholen en cultuur

Zal Londen hiermee Barcelona overtreffen? 'Het hangt sterk af van de nog niet gebouwde kwartieren', meent Christiaanse. In het olympisch park draait het immers om de sportvoorzieningen, maar straks zijn het de woningen en de bijbehorende voorzieningen die mensen moeten overtuigen zich in het nieuwe stadsdeel te vestigen.


Volgens Christiaanse is vooral van belang dat die woningbouw gevarieerd wordt en dat er aandacht besteed wordt aan zaken als scholen en culturele instellingen. 'Groot-Brittannië kennende zal het aanbesteed worden aan private investeerders; dat wordt dus nog een robbertje vechten om de kwaliteit te behouden.'


Peter Tudor van London Legacy Development Corporation ziet vooral wat al wel zeker is. 'We weten precies wat er gaat gebeuren met het park na de Spelen, we hebben al contracten met gebruikers voor zes van de acht permanente gebouwen en we kunnen niet wachten tot we aan de slag kunnen met de aanleg van het Queen Elizabeth Olympisch Park. Voor de Legacy Development Corporation is het succesvolste aspect dat we al zo ver zijn met onze plannen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden