Eeuwenoude razernij

Het jaar was nog jong, nauwelijks een dag oud, of bij een wegversperring werden doodsbange mensen uit de rij wachtenden gehaald door mannen met hakmessen en afgemaakt....

Arie Elshout

Waarom?

Daarom.

Dat is geen reden.

Zeker, maar is het feit dat de slachtoffers de taal van de mannen met de machetes niet spraken of tot een andere stam of clan behoorden, dat wel dan?

Je hoeft niet iets te hebben gedaan om te worden gedood. Alleen maar iets te zijn, is soms al voldoende. Behoren tot een bepaalde groep, bijvoorbeeld. De plek van je geboorte, hoe toevallig ook, is dan ‘de misdaad’. Je kunt er niets aan doen, maar je gaat er aan als je op het verkeerde moment op de verkeerde plaats tegen de verkeerde aanloopt.

Het overkwam vele Kenianen op Nieuwjaarsdag. Kikuyu’s werden door Luo’s vermoord. Bij wegversperringen en in een kerk waar ze vergeefs hun toevlucht hadden gezocht. Zomaar. Omdat die Kikuyu’s tot dezelfde stam behoorden als de omstreden president Kibaki. Het is onredelijk, en tegelijk als verschijnsel even vertrouwd als onuitroeibaar.

Het gebeurde in 2007, 2006, 2005, en het gebeurde in de vorige eeuw. Denk aan die Turkse oma met haar kleinkinderen die begin jaren negentig levend verbrandden in het Duitse Mölln na een aanslag op hun woning door extreem-rechtse skinheads, of aan het meisje van 3 jaar in Sarajevo dat voor haar huis door een kogel van een Servische sluipschutter werd geraakt, of aan die Tutsi-vader die ten prooi viel aan de woede van de Hutu’s, of aan die New Yorkse accountant van wie nooit meer iets werd teruggevonden omdat een man in een grot zijn kantoor met vliegtuigen liet doorboren, of aan die Iraakse sjiitische familie die werd opgeblazen op weg naar een religieus feest. Allemaal onschuldig, en toch doelwit.

Hiermee geconfronteerd proberen we greep te krijgen op het wrede toeval, proberen we het te rationaliseren om zo de verschrikkingen te bezweren. We zoeken de verklaring in de omstandigheden en verwijzen naar verkiezingsfraude of naar sociaal-economische factoren. Heel concreet. Het voordeel van deze benadering is dat zij het gevoel geeft dat de problemen oplosbaar zijn. Stuur onafhankelijke verkiezingswaarnemers om een eerlijk verloop van de verkiezingen te garanderen, of schenk geld om de armoede te bestrijden en alles komt goed.

Waarom dan klonken al die vermaningen aan de Keniaanse politici zich verantwoord te gedragen en al die oproepen tot het uitoefenen van internationale druk, mij zo plichtmatig en weinig overtuigend in de oren? Vermoedelijk vanwege het besef dat de diepere oorzaak van het Keniaanse drama – de stammentegenstellingen – zich veel minder eenvoudig laat wegnemen.

Net als racisme en nationalisme is tribalisme immuun voor rationele verklaringen en oplossingen. Het niet-eigene, het vreemde en de anderen nemen de vorm aan van karikaturen en zijn a priori verdacht of de vijand. Het oordeel is per definitie vooroordeel en als zodanig vaak sterker dan overwegingen van materiële aard. De deelrepublieken van het voormalige Joegoslavië waren economisch afhankelijk van elkaar, toch vlogen ze elkaar in 1991/92 onder druk van nationalistische sentimenten naar de keel. Ook in Kenia konden economische groei en langdurige stabiliteit een aanval van etnische moordzucht niet voorkomen.

Soms denk je in alle machteloosheid dat het probleem nog veel dieper zit, in de natuur of in de menselijke conditie. En dat het te maken heeft met die ‘eeuwenoude razernij’ die Primo Levi bij zijn aankomst in nachtelijk Auschwitz meende te beluisteren in het barbaarse geblaf van Duitsers.

Maar dat is allemaal zo lang geleden, en Kenia is in Afrika, kunnen we onszelf inprenten. Maar wat zegt het? De Balkan-oorlogen speelden zich af op drie uur vliegen van Schiphol en liggen nog zo vers in het geheugen dat de NAVO het nog steeds niet aandurft daar haar vredesmacht weg te halen.

Bovendien heeft Philip Roth de ultieme betrekkelijkheid van de begrippen ‘lang geleden’ en ‘ver weg’ aangetoond als het gaat om de angst voor de ander. In zijn boek Het complot tegen Amerika beschrijft hij huiveringwekkend geloofwaardig hoe ook hoogontwikkelde, democratische samenlevingen langzaam zouden kunnen wegglijden in het absurde.

Het is een waarschuwing tegen een te ver doorgevoerd groepsdenken en tegen de ontkenning van menselijke individualiteit, die opnieuw actueel werd door wat in Kenia gebeurde. Het jaar 2008 is een week oud, maar de eerste les is al weer binnen, vanwege gebleken hardleersheid.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden