nieuws AANSLAG TRAM UTRECHT

Eerste zitting Gökmen T.: ‘Een lafaard, een varken ben je’

Gökmen T. is maandagochtend voor de rechter verschenen tijdens de eerste pro-formazitting. T. heeft bekend dat hij de schutter was die op 18 maart vier mensen doodde in een Utrechtse tram. Verder zwijgt hij. ‘Ik ken jullie wetten niet.’ 

Advocaat Sebas Diekstra (R) arriveert bij de rechtbank in Utrecht met de vader van een van de slachtoffers (L). Beeld EPA

‘Jullie zijn niets meer waard dan…’ Gökmen T. (38) wil nog een laatste tirade beginnen tegen de aanwezige ‘ongelovigen’ in de rechtszaal als de vader van een van de slachtoffers van de schietpartij op 18 maart het woord neemt. ‘Een lafaard, een varken ben je’, roept hij als T. weer wordt afgevoerd na de eerste pro-formazitting van zijn strafzaak maandagochtend. ‘Je hebt mijn dochter vermoord.’

Nog geen uur daarvoor is T. met de armen vastgesnoerd en vastgehouden door agenten de rechtbankzaal ingeleid. T., met een volle rossige baard en in trainingspak, wordt verdacht van een viervoudige moord of doodslag met een terroristisch oogmerk. ‘Dat u hier geboeid zit, is ongastvrij, maar het kon niet anders’, zegt de rechter. ‘De emoties bij u vanochtend waren zo heftig dat het niet anders kon.’

Terroristisch oogmerk 

Het Openbaar Ministerie heeft ‘sterke indicaties’ dat de tramschutter heeft gehandeld met een terroristisch oogmerk, dat zou blijken uit verklaringen van T. bij de rechter-commissaris, documenten die hij heeft overlegd en het briefje dat hij achterliet in de auto waarmee hij na de schietpartij vluchtte. Daarop stond onder meer: ‘Ik doe dit voor mijn geloof, jullie maken moslims dood en willen ons geloof van ons afpakken.’

Tegen de rechter-commissaris heeft T. in twee verklaringen gezegd ‘dat hij niet met zijn geloof laat spotten’. Dat overal moslims worden doodgemaakt en de profeet wordt vernederd met karikaturen. En dat hij, als hij duizenden levens had, ze allemaal aan Allah zou geven.

Radicaal 

Ook in de zittingszaal toont T. zich radicaal. Bijvoorbeeld als de rechter aan hem vraagt waarom hij geen raadsman heeft. ‘Ik ben geen democraat, ik ken jullie wetten niet’, zegt T. Zijn stem klinkt boos. ‘Ik ken uw rechtbank niet, en toch blijven jullie dat vragen.’

De rechter probeert door te vragen. ‘U zegt, ik ben geen democraat, wat bedoelt u daarmee? U woont vanaf uw twaalfde in Nederland, waarom zegt u: ik ken uw wetten niet? U pakt een wapen en richt die op mensen in de tram. Simpele vraag: wie bent u om dat te doen?’

T.: ‘Wie zijn jullie om moslims dood te maken? Dit is de waarheid. Laat ons de sharia volgen.’ De rechter weer: ‘De vraag waarom vier mensen in een tram zijn doodgeschoten, beantwoordt u niet. U stelt een tegenvraag en geeft een bespiegeling. Het staat in de wet dat u recht heeft op een advocaat. Wij moeten vaststellen of u wel overziet wat dat betekent. De verdenking is heftig.’ T.: ‘Het is geen verdenking. Ik heb al bekend.’

T. wordt verdacht van het plegen van een aanslag in een tram in Utrecht, ter hoogte van het 24 Oktoberplein, op de ochtend van 18 maart. T. begon plotseling te schieten. Drie personen overleden dezelfde dag, een persoon overleed later. Twee passagiers raakten ernstig gewond. T. werd later die dag aangehouden. Hij heeft bekend dat hij de schutter is en zegt dat hij alleen heeft gehandeld.

Criminele drugsverslaafde

In zijn omgeving staat T. bekend als een criminele drugsverslaafde, die verward kon zijn. Hij was eerder veroordeeld en moest nog voorkomen voor een verdenking van verkrachting van zijn toenmalige vriendin. Maar hij kon zich ook in periodes uiterst religieus gedragen. Of hij deze aanslag heeft gepleegd met een terroristisch motief, is dan ook de hoofdvraag die in deze rechtszaak moet worden beantwoord.

Maandag was de eerste pro-formazitting, naar verwachting wordt de zaak begin volgend jaar inhoudelijk behandeld. Voor die tijd wordt de geestelijke gesteldheid van T. nog onderzocht in het Pieter Baan Centrum.

‘Deze strafzaak is de neerslag van de oorverdovende gebeurtenissen op 18 maart, waarbij vier doden zijn gevallen’, zegt de rechter. ‘De gebeurtenissen hebben een enorme impact gehad op de nabestaanden, andere aanwezigen, de bewoners van Utrecht, en verder. Het was een gebeurtenis die zijn weerga niet kent in Nederland.’

Geen signalen 

De officier van justitie ging tijdens de zitting in op de vraag die na de schietpartij opborrelde: hoe kon het dat T. vrij rondliep? Hij werd verdacht van een verkrachting en had op 25 februari nog een kopstoot uitgedeeld aan een bewaarder, toch werd zijn voorlopige hechtenis op 1 maart opgeheven. ‘We wisten dat hij een drugsgebruiker was en een crimineel, maar we hadden geen signalen dat hij zoiets ernstigs zou doen’, zei de officier van justitie.

Ze benadrukte daarnaast hoeveel mensen, naast degenen die zijn beschoten, nog dagelijks klachten ondervinden van de schietpartij in de tram. Onder hen de nabestaanden die dierbaren missen, de overige passagiers van de tram en voorbijgangers. ‘Daarom is het belangrijk om te weten wat zijn motief was. Of hij geradicaliseerd was, of er sprake was van terrorisme. Vijftig politiemensen werken daaraan. De indicatie dat hij heeft gehandeld met een terroristisch oogmerk is sterk. Twee keer heeft hij een bekennende verklaring gegeven aan de rechter-commissaris, daarna wilde hij geen vragen meer beantwoorden. De verdachte zou ons beter inzicht kunnen geven in wat hij met de schietpartij heeft beoogd. Wij hopen dat hij nog vragen zou willen beantwoorden.’

In de ogen kijken

Begin augustus wordt T. opgenomen in het Pieter Baan Centrum. In november wordt de rapportage daarvan verwacht. Op 23 september is een volgende pro-formazitting. In januari of februari wordt de zaak naar verwachting inhoudelijk behandeld.

De rechtbank had T. bevolen bij de eerste zitting aanwezig te zijn, mede op aandringen van de advocaten van de nabestaanden en andere slachtoffers van de schietpartij. Advocaat Sebas Diekstra had dit gevraagd namens de vader van een overleden slachtoffer. ‘Deze vader wil de man in de ogen kijken, die zijn dochter het leven heeft ontnomen.’

Advocaat Rutger Sturkenboom vertegenwoordigt een aantal slachtoffers, onder wie een 15-jarig meisje dat de schietpartij in de tram heeft overleefd. ‘Zij is niet gewond geraakt, maar kampt nu met psychische problemen’, aldus de raadsman. ‘Haar eindexamen heeft ze kunnen halen, maar een vervolgopleiding zit er voorlopig niet in.’

Een advocaat weigeren: kan dat?

Tramschutter Gökmen T. zei maandag in de rechtbank dat hij het Nederlandse recht niet erkent en zich daarom niet wil laten bijstaan door een advocaat. Kan dat?

‘Een verdachte in een strafzaak is niet verplicht zijn verdediging te laten voeren door een advocaat, dit is een keuze die meneer T. zelf maakt’, zegt hoogleraar sanctierecht Henny Sackers van de Radboud Universiteit Nijmegen. ‘Er is een uitspraak van de Hoge Raad dat een rechter niet zonder meer akkoord kan gaan als een verdachte in een lastige strafzaak geen advocaat wil. Maar in het Nederlandse recht kun je iemand niet dwingen.’

De rechter in Utrecht heeft maandagochtend nog enkele pogingen gedaan T. te doordringen van het belang van bijstand van een advocaat in deze, in de woorden van de rechter, ‘heftige zaak’, maar zonder resultaat. Het is volgens Sackers een zeldzaamheid als een verdachte hiervoor dan toch kiest. ‘Vaak zijn dergelijke verdachten stronteigenwijs of hun geestelijke gezondheid is niet optimaal. Wat je vaker ziet is dat verdachten hun advocaat tijdens het proces ontslaan. Sommige doen dat zelfs meerdere keren.’

Het zelfbeschikkingsrecht van de verdachte staat dus op de eerste plaats. Maar verstandig is het niet, vindt Sackers, om zonder raadsman het strafproces in te gaan. ‘Het trekt ook een behoorlijke wissel op de rechter. Die moet tijdens het proces de belangen van de verdachte in de gaten houden.’

Meer over de aanslag in Utrecht

Als Gökmen T. op 18 maart het vuur opent in een Utrechtse tram, gooit het UMC razendsnel zijn rampencentrum open. Alles staat klaar, op alles is getraind. En toch is zo’n echte aanslag anders dan verwacht.

Is Gökmen T. een ‘gek van God’ of een gewone gek, een draaideurcrimineel die eerder opviel door zijn drugsgebruik en gewelddadige inslag dan door zijn vroomheid als moslim? 

Urenlang is er die angst: hoe een rustige maandagochtend veranderde in een klopjacht op een mogelijke terrorist

‘Gestoord, maar geen terrorist’: dit zeggen buurtgenoten over Gökmen T.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden