Eerste succes voor stille diplomatie

Historici zien de Vrede van Utrecht als een keerpunt in de wereldgeschiedenis. En de stad zag daardoor een invasie van prinsen, graven en losse zeden.

De Vrede van Utrecht wordt door het Centraal Museum een 'keerpunt in de wereldgeschiedenis' genoemd. Daarmee is de Vrede ongetwijfeld de onbekendste wereldhistorische gebeurtenis.


'Vrijwel niemand weet wat de Vrede van Utrecht is', merkte Daan Bronkhorst, sinoloog, vertaler en medewerker van Amnesty International. Onlangs publiceerde hij het boek Vrijdenkers, vorsten en slaven, een nieuwe visie op de gebeurtenissen van toen, vanuit het perspectief van de mensenrechten.


Op 11 april 1713 - vandaag precies 300 jaar geleden - werd de Vrede van Utrecht gesloten, eigenlijk een serie verdragen tussen Frankrijk, Spanje, Engeland, Oostenrijk, de Republiek (voorloper van het huidige Nederland) en een groot aantal kleinere machten.


'Utrecht' maakte een einde aan de Spaanse Successieoorlog die in 1700 was uitgebroken, toen de Spaanse koning Karel II kinderloos overleed. De Franse koning Lodewijk XIV wilde een Franse prins op de Spaanse troon, maar de Oostenrijkse keizer Leopold I was daar mordicus tegen, gesteund door Engeland en de Republiek. Zij waren bang dat Frankrijk veel te machtig zou worden als Spanje een Franse cliëntstaat zou worden.


De Vrede van Utrecht was een compromis: de Franse prins Filips van Anjou werd koning van Spanje, maar hij beloofde geen aanspraken te zullen maken op de Franse troon. De betekenis van de Vrede gaat echter verder. Door historici wordt Utrecht ook wel omschreven als de eerste diplomatieke vrede. De onderhandelaars probeerden een duurzame vrede te bereiken door in Europa een machtsevenwicht tussen de grote mogendheden te creëren.


'In 1648 was de Vrede van Westfalen al gesloten, maar dat was meer een wapenstilstand. Vrij kort daarna begon het vechten opnieuw. In Utrecht gunden de Europese mogendheden elkaar het licht in de ogen. In die zin kan de Vrede worden beschouwd als een eerste voorloper van de Europese Unie', zegt Daan Bronkhorst.


De betekenis van de vrede werd ook destijds ingezien: in talloze steden in heel Europa werden grote vuurwerkshows georganiseerd en Georg Friedrich Händel componeerde zijn Utrecht Te Deum en Jubilate. Tot Napoleon zou het relatief rustig blijven in Europa.


Utrecht was een geschikte locatie voor het congres wegens de brede straten waar de rijtuigen van de diplomaten elkaar moeiteloos konden passeren zonder dat de koetsiers ruzie hoefden te maken over de vraag wie er protocollair voorrang had. Bij het stadhuis, waar de onderhandelingen plaatshadden, was parkeerruimte genoeg.


Zo zag de wat ingedommelde provincieplaats een invasie van buitenlandse prinsen, graven, hertogen en bisschoppen. Er werden grootse bals en banketten georganiseerd. Het calvinistische toneelverbod werd opgeheven, zodat ook de Utrechtse bevolking naar de opera en het theater kon. De middenstand verdiende 'groot gelt'. Als de aristocratische heren tenminste hun rekening betaalden: de Franse gezant De Polignac had in 1732 nog een schuld van 3.198 gulden open staan.


De congresgangers brachten ook lossere zeden met zich mee, blijkt uit het heruitgegeven boekje Amoureuze en pikante geschiedenis van het congres en de stad Utrecht van de Utrechtse leraar Italiaans Augustinus Freschot. Op de hoek van het Begijnhof dreef een vrouw een bloeiend fabriekje annex winkel in condooms. Ze maakte ze zelf, van dierlijke blazen en ze waren populair bij congresgangers en de vele prostituees die op het congres waren afgekomen. Predikanten en andere zedenmeesters waren dan ook blij dat de lichtzinnige vreemdelingen weer vertrokken.


De Franse onderhandelaar l'Abbé de Saint-Pierre hield zich met verhevener zaken bezig. Geïnspireerd door het congres publiceerde hij zijn Project voor het bewerkstelligen van de eeuwige vrede in Europa. Hij stelde voor dat de grote mogendheden permanent bij elkaar zouden komen om belangrijke zaken te bespreken, desnoods gesteund door een militaire macht die de vrede zou kunnen afdwingen. Het idee werd destijds niet heel erg serieus genomen, maar , schrijven de historici Renger de Bruin en David Onnekink in hun boekje De Vrede van Utrecht: 'Zo kunnen we de Vrede van Utrecht, met enige verbeeldingskracht, zien als een rudimentair begin van een internationaal samenwerkingsverband, zoals de Volkenbond of de Verenigde Naties.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden