Nieuws Gekozen burgemeester

Eerste Kamer maakt de weg vrij voor gekozen burgemeester. Hoe gaan die verkiezingen verlopen?

De kogel is door de kerk: de Eerste Kamer stemde dinsdagmiddag voor het schrappen van de grondwetsbepaling die voorschrijft dat de burgemeester bij koninklijk besluit wordt benoemd. Dat maakt in de toekomst de weg vrij voor burgemeestersverkiezingen, in welke vorm dan ook. 

D66-fractievoorzitter Rob Jetten in de Eerste Kamer. Hij verdedigt daar zijn initiatiefwet om de benoeming van de burgemeester uit de Grondwet te halen. Beeld ANP

Daarmee verzilvert D66-aanvoerder Rob Jetten – die de wetswijziging zelf verdedigde – een oud kroonjuweel van zijn partij: de kroonbenoeming stond in de afgelopen decennia de gekozen burgemeester steevast in de weg. Een eerdere poging in 2005 om de Grondwet te wijzigen, liep op het laatste moment stuk in de Eerste Kamer.  

Dit keer liep het wel goed af: hoewel Eerste-Kamervoorzitter en VVD-senator Ankie Broekers-Knol tegen stemde, waren verder alle fracties van de regeringspartijen voor. Dankzij de steun van oppositiepartijen SP, PVV, 50Plus, GroenLinks en de Partij voor de Dieren werd de vereiste tweederde meerderheid makkelijk behaald. Uiteindelijk stemden 57 van de 68 aanwezige senatoren voor. 

Voorlopig verandert niets

De grondwetswijziging verandert voorlopig niets aan de bestaande praktijk dat een vertrouwenscommissie van de gemeenteraad de burgemeester kiest. Hoe dat in de toekomst zal gaan, heeft initiatiefnemer Jetten volstrekt in het midden gelaten. Hij wilde zo voorkomen dat politieke onenigheid daarover ook deze grondwetswijziging in de weg zou gaan zitten. 

Duidelijk is ook dat het voorlopig hierbij blijft. Premier Mark Rutte (VVD) zei eerder deze maand desgevraagd tijdens zijn wekelijkse persconferentie dat het kabinet geen plannen heeft om in deze periode met een wetsvoorstel voor de gekozen burgemeester te komen. En het ligt niet voor de hand dat zo’n ingrijpende stelselwijziging met een initiatiefwet tot stand komt. Daar is een kabinetsformatie voor nodig, met een politiek akkoord tussen partijen die zich aan de gekozen burgemeester committeren.

Nu de kroonbenoeming niet meer in de Grondwet staat, zijn er voor de toekomst grofweg drie mogelijke scenario’s:

1. Bevolking kiest burgemeester

Deze variant ligt in het debat voor in de mond, maar kent in de praktijk veel haken en ogen. Hoe verhouden een rechtstreeks gekozen gemeenteraad en een rechtstreeks gekozen burgemeester zich tot elkaar? Wie heeft het laatste woord?

Volgens hoogleraar staatsrecht Douwe Jan Elzinga is deze variant alleen mogelijk na opnieuw een wijziging van de Grondwet. Daaruit moet dan worden geschrapt dat de gemeenteraad ‘aan het hoofd’ van de gemeente staat. Alleen zo zou ruimte ontstaan voor een sterke gekozen burgemeester, met eigen programma en mandaat. Daar gaat zeker weer een decennium overheen.

Een oplossing is de bevoegdheden van de burgemeester precies af te bakenen, zodat de gemeenteraad de baas blijft en de dreiging van ongrondwettigheid wordt ondervangen.

2. Gemeenteraad kiest burgemeester

De bestaande situatie, maar dan zonder de kramp van de geheimhouding die nu rond de procedure hangt. Kandidaten gaan door een voorselectie bij de commissaris van de koning en daarna naar een commissie van de gemeenteraad. Anders dan nu kunnen gegadigden ervoor kiezen hun belangstelling publiek te maken. Strafrechtelijk onderzoek naar het lekken van namen behoort dan tot het verleden.

Deze variant lijkt op de verhouding tussen de Tweede Kamer en een minister. De raad geeft het vertrouwen aan een burgemeester en stuurt hem weg als hij niet goed functioneert. De burgemeester heeft de ruimte zich als het gezicht van de gemeente te profileren en kan een neutrale voorzitter van de gemeenteraad zijn en blijven.

3. Grootste partij levert burgemeester

Dit is een tussenvariant die de gemeenteraadsverkiezingen aantrekkelijker kan maken en de opkomst hoger. Want de lijsttrekker van een partij is dan tevens kandidaat-burgemeester. Dat kan een extra prikkel zijn voor de burger om naar de stembus te gaan. Het is ook een herkenbaar model, want landelijk werkt het in de praktijk ook zo: de grootste partij levert de premier. Het versterkt de democratische legitimatie van de burgemeester, terwijl hij daarna wordt geacht – net als in de huidige situatie – boven de partijen te staan.

Nadeel ten opzichte van de twee andere varianten is dat het moeilijker is voor partijlozen om mee te dingen naar het ambt. Zij moeten eerst een partijorganisatie optuigen. 

D66-fractievoorzitter Rob Jetten spreekt de Eerste Kamer toe in verband met het burgemeestersvoorstel. Beeld Marcel van den Bergh

Lees hier hoe de kersverse D66-leider Rob Jetten een lang gekoesterde wens van zijn partij eindelijk in vervulling kon laten gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.