Eerste hulp bij kortsluiting

De crisishulpverlening in Amsterdam wil van haar slechte reputatie af. Doorgedraaide patiënten verbleven veel te lang in een politiecel. Vorige week werd daarom de eerste psychiatrische EHBO-post van Nederland geopend....

Ze weegt niet meer dan vier emmers water, 38 kilo om precies te zijn, maar ze is zo lastig als ze licht is. Een foto aan de muur laat zien hoe ze was: een grote, mooie vrouw met bravoure en een bevallig lijf. Nu knaagt Pascalle met haar laatste tanden aan een lolly en staat de crisishulpverlening op de stoep.

De dienst Vangnet en Advies van de GG & GD in Amsterdam werd een uur eerder gebeld: een vrouw van 45 – gewezen prostituee, vijfentwintig jaar aan de heroïne en waarschijnlijk lijdend aan achtervolgingswaan – is er slecht aan toe. De huisarts wil niet meer komen.

De naam 'vangnet' kan volgens Lilliane Fronczek maar beter heel letterlijk worden genomen. 'Na ons is er niks.' De sociaal-psychiatrisch verpleegkundige van Vangnet en Advies werkt twintig jaar in de crisishulpverlening, maar afgelopen twee jaar zag ze haar dienst onstuimig groeien. Ging Vangnet en Advies in het jaar 2001 op tweeduizend meldingen af, dit jaar zullen dat er zo'n vijfduizend zijn. Het zijn alleenstaande, witte mannen van tussen de dertig en de veertig, die de meeste kans maken Fronczek en haar collega's tegen te komen. Psychoses zijn oorzaak nummer één.

De broer van Pascalle doet open. De vrouw zelf kan alleen nog in een rolstoel van de bank af. Ze zit met opgetrokken benen, haar holle ogen kijken naar de teletubbies op tv. Als de sociaalpsychiatrisch verpleegkundige de kamer binnenkomt, vraagt de in een winterjas verdwijnende Pascalle om een legitimatiebewijs. Ze wordt namelijk afgeluisterd, zegt ze, en 'zij daar', Pascalle gebaart met haar hoofd in de richting van haar broer en zijn vrouw, doen daaraan mee. Die halen bovendien haar bankrekening leeg. Als Pascalle enige minuten door een reusachtige bril naar Fronczeks kaart heeft gekeken, wil ze alleen weten of de hulpverlener methadon bij zich heeft. Waarom haar huisarts niet wil komen? Die zit, fluistert ze, in het complot.

De gevallen die niet zijn te categoriseren vormen de doelgroep van Fronczek en haar collega's. Het onderscheid tussen een psychiatrische stoornis, een sociaal probleem of een drugsverslaving is soms moeilijk te maken. Vaak heeft iemand, net als Pascalle, van alle drie wat. 'Patiënten met één probleem? Wij kennen ze niet, zegt Ren Zegerius, die de afdeling Vangnet en Advies leidt.

Ook al neemt de laatste jaren hun aantal toe; mensen met een combinatie van problemen waren er altijd al. Maar voor de politie was een gestoorde een gestoorde. En hulpdiensten zoals de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) voor psychiatrische gevallen, moesten zich volgens psychiater Wijnand Mulder 'richten op kerntaken'. Instellingen worden afgerekend op prestaties. Logisch dat niemand zijn schaarse mensen en middelen gaat inzetten voor een probleem dat niet tot zijn kerntaak hoort, en dat even goed op het bordje van een andere hulpinstelling past.

De reputatie van de Amsterdamsecrisishulpverlening heeft het zwaar te verduren gehad. Zo pakte anderhalf jaar geleden de Amsterdamse politie een man op die in razernij zijn huisraad naar buiten gooide. Na zijn arrestatie overleed de man aan een overdosis cocaïne. De opschudding over zijn dood maakte dat politie en hulpdiensten zich tot elkaar veroordeeld wisten.

'Het is vandaag de dag ondenkbaar', zegt Ren Zegerius, 'dat de politie daar alleen staat. In zo'n geval gaat nu altijd iemand van ons, en soms ook de psychiater mee.' De achttien sociaal-psychiatrische verpleegkundigen van Vangnet en Advies beslissen over de juiste hulp voor mensen die tussen de wal en het schip vallen.

Lilliane Fronczek gaat even naar buiten. Vanuit haar Golfje belt ze haar baas voor overleg. Een ambulance is niet nodig, kleinekans dat deze vrouw vanmiddag overlijdt. De 'cliënt' woont thuis, heeft uitkering en huisarts, en het inschakelen van het Ambulant Medisch Team voor verslaafden zonder dokter is niet aan de orde. Fronczek denkt dat Pascalle niet paranoïde is. 'Zij maakt geen angstige indruk. Eerder een persoonlijkheidsstoornis dan een psychose.' Er hoeft geen psychiater te komen.

Dit is een zaak voor de huisarts, besluit aan de andere kant van de lijn Ren Zegerius, een man die meer van een marinier heeft dan van een hulpverlener. Maar Fronczek neemt het voor de huisarts op: die dokter heeft een loodzware praktijk in een achterstandswijk. Hij kan een patiënte als deze er niet bij hebben. De huisarts heeft een zorgplicht, houdt Zegerius voet bij stuk. 'Hij heeft jarenlang geld voor deze patiënt gehad.'

Het zijn mooie tijden voor de crisisopvang in Amsterdam. Het aantal meldingen neemt toe, het aantal gestoorden in de stad niet. Dat betekent volgens Ren Zegerius dat meer mensen in nood worden geholpen. Beter nog, ze komen steeds sneller daar waar ze horen.

Dat is niet alleen de verdienste van de GG & GD. Het heeft ook met de politie te maken. Die voegde zich naar een nieuw politiek en maatschappelijk klimaat, en hield op gestoorden die een strafbaar feit plegen, naar de psychiatrie te schuiven. De hiërarchie was altijd wel duidelijk, zegt Zegerius: strafrecht gaat voor psychiatrie. Maar een systeem dat niet werkt, wordt volgens Zegerius gemeden, en dus kwam een gek eerder bij de dokter dan bij de rechter. Deze duidelijkheid bij de politie ontlast een dienst als Vangnet en Advies.

Maar er komt ook nieuw werk op de dienst af. Zegerius ziet het liefst dat zijn mensen optreden voordat iemand wordt ontruimd, voordat iemand de hand aan zichzelf slaat of een ander iets aandoet. Sinds elke Amsterdamse buurt het afgelopen jaar een wijkagent heeft gekregen, lukt dat steeds beter. Die 'buurtregisseur' gaat samen met de sociaal-psychiatrisch verpleegkundige op een probleem af.

Doordat Vangnet precies tussen justitie en psychiatrie zit, is volgens Zegerius de crisisopvang in Amsterdam sterk verbeterd. Een gestoorde is daarmee niet langer een gestoorde, maar verslaafd, zwakbegaafd, ziek, eenzaam of psychotisch.

Bleef over dat probleem waarmee de crisisdiensten en de politie te vaak het nieuws haalden: in Amsterdam zijn er gemiddeld twee gedwongen opnames per dag. Psychotische en dus ernstig zieke mensen zitten soms een halve dag opgesloten in een politiecel. Agenten kunnen daar niets mee. De psychiater van de crisisdienst is vervolgens uren bezig om een plek in een psychiatrisch ziekenhuis te regelen.

Een slechte behandeling van psychiatrische patiënten, daarover waren politie, GGZ en GG & GD het wel eens. Ze zeiden het elkaar na: 'Geen gestoorde in de cel', maar de zwartepiet schoven ze jarenlang heen en weer.

Dat in tegenstelling tot Rotterdam, qua aard en omvang van de problemen enigszins vergelijkbaar met de hoofdstad. Daar is voldoende opvangcapaciteit in zorginstellingen voorhanden zodat één telefoontje meestal volstaat om iemand die ernstig in de war is geplaatst te krijgen.

In Amsterdam werd op een ander paard gewed. Een jaar geleden opende een noodopvang voor acute psychiatrische gevallen, de zogeheten screeningsruimte. Een week en twee incidenten verder – patiënten werden vastgeketend aan een stoel – was de noodopvang weer dicht.

De problemen bleven. Psychiatrische patiënten kwamen nog steeds in de cel en de wethouder ging zich ermee bemoeien. Alledrie de partijen besloten dat het doel de samenwerking heiligt. Of, zoals Zegerius het graag zegt: 'We hebben de hulpverlening verbeterd door een conflictmodel te hanteren.'

Alle partijen maakten meer geld en meer mensen vrij. De GGZpsychiater Wijnand Mulder kreeg de leiding over de nieuwe opvang. Hij zei tegen zijn financiers, de zorgverzekeraars: 'Als de maatschappij goede psychiatrische noodopvang wil, dan moeten wij ons organiseren als de brandweer. Wat ik nodig heb, is personeel dat duimen mag draaien. Alleen dan is er 24 uur per dag een psychiater beschikbaar.'

Afgelopen donderdag was het zover. In Amsterdam opende Nederlands eerste Spoedeisende Psychiatrie, een EHBO-post voor patiënten met een acute psychiatrische stoornis. In andere Europese landen bestaat zo'n noodopvang al langer, maar die landen kijken weer afgunstig naar de mobiele crisiteams die in Nederland rondrijden. Mulder is trots: 'Amsterdam is de eerste stad waar deze patiënten niet meer in een politiecel komen. We lopen voorop.'

Symbolischer kan haast niet. De nieuwbouw van glas en hout verbindt het politiekantoor aan de Tweede Constantijn Huygensstraat met het daarnaast gelegen pand van de geestelijke gezondheidszorg. Vanaf nu moet iemand met een psychose meteen in de handen van een psychiater komen.

De mensen van Vangnet en Advies mogen hulp dan afstemmen op wat de samenleving nodig heeft; er zijn werkzaamheden die nooit veranderen. Henk, bijvoorbeeld, doet vandaag wat hij dertig jaar geleden al deed. Henk maakt vervuilde woningen schoon. Als buren bellen over stank, dan gaat Henk daar met zijn busje op af. De acties van Henk staan onder het kopje 'hygiënisch woningtoezicht' in een aparte statistiek bij Vangnet en Advies. Die brengen het totaal aan meldingen op ongeveer 5500.

Is de zooi te overzien, dan klaart Henk de klus meteen. Om dat te demonstreren zwaait de 59-jarige man de deuren van zijn bestelbus open. Daarin ligt dubbelgevouwen een tweepersoons matras rood van vers bloed. 'Zelfmoord. Dertig jaar. Ze had zichzelf met messen bewerkt. Ik neem die matras mee omdat anders de familie niet kan langskomen.' Voor een woning met drie jaargangen afval en uitwerpselen, wordt een schoonmaakploeg ingehuurd.

Meestal gaat Henk samen met zijn collega's op pad. In sociale of psychische nood, houdt een mens zijn huis slecht schoon. Maar bij Pascalle is Henk nog niet nodig. Haar broer poetste tot nu toe de flat, al is hij inmiddels overspannen van de streken van zijn zus. Op advies van Fronczek besluit hij 'Pas' te laten voor wat ze is.

De huisarts deed dat al eerder. Ren Zegerius geeft dagen later toe dat die dokter gelijk heeft. Hem werd twee keer de toegang geweigerd. Zegerius stuurde daarop een arts van de GG & GD op Pascalle af. Ook die stond al twee keer voor niks voor de deur. Drie dagen later besluit Zegerius om samen met de politie en een psychiater langs te gaan. Ze zullen de deur forceren. Als blijkt dat Pascalle niet 'oordeels-en kritiekbekwaam' is, wordt ze gedwongen opgenomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden