Nieuws Margaret Thatcher

Eerste contact Thatcher en Mandela geen succes: ‘Hij staat niet open voor verandering’

Het eerste contact tussen Margaret Thatcher en Nelson Mandela was geen succes. ‘Hij staat niet open voor verandering’, was haar oordeel na een telefoongesprek in juni 1990, een half jaar na Mandela’s vrijlating. Dat weet de Britse krant The Guardian te melden, op basis van vrijgegeven overheidsarchieven. 

Nelson Mandela en Margaret Thatcher in 1990. Beeld Getty Images

De relatie tussen de beroemde leiders is al jaren een bron van speculatie. Heeft Margaret Thatcher gevochten voor Nelson Mandela’s vrijlating, zoals haar bewonderaars beweren? Of hield ze het apartheidsregime in stand door tegen economische sancties te zijn?

Het telefoongesprek vond plaats op de late avond van 16 juni 1990. De telefoon rinkelde op 10 Downing Street en de beller bleek Mandela. Hij logeerde ergens in Zuid-Engeland, liet hij stafchef Charles ­Powell weten, en zou de volgende dag naar Canada vliegen. Daarvoor zou hij dolgraag willen ontbijten met de premier. Powell ging meteen naar de toekomstige president van Zuid-Afrika toe, om hem te zeggen dat een ontmoeting op zo’n korte termijn niet lukte. Omdat Mandela per se premier Thatcher wilde spreken, werd een telefonisch gesprek geregeld.

Dat verliep stroef. Mandela drong er bij Thatcher op aan om de economische sancties nog niet op te heffen, terwijl andersom het verzoek aan het ANC luidde om afstand te nemen van de gewapende strijd. Ze wees op het leed onder Britten door de terreur van de IRA. Naar het idee van Thatcher, een fervente communistenvreter, was er geen fundamenteel verschil tussen beide groeperingen. In de vrijgegeven notities van het gesprek staat dat ze ‘teleurgesteld’ was in Mandela, maar dat ze hem twee weken later desalniettemin zou verwelkomen op Downing Street.

Ouderwetse socialist

Die persoonlijke ontmoeting verliep een stuk beter, mede dankzij voorbereidend werk van de toenmalige Britse ambassadeur in Pretoria, Robin Renwick. Die had Thatcher verzekerd dat Mandela ‘geen communist maar eerder een ouderwetse socialist’ was. Mandela zag zichzelf in de rol van Sovjet-leider Michail Gorbatsjov, met wie Thatcher ondanks politieke verschillen een goede verstandhouding had. ­Powell noteerde dat Mandela 50 minuten aan het woord was, zonder door Thatcher te worden onderbroken, ‘waarschijnlijk een record’. Hij bedankte Thatcher voor haar inzet bij zijn vrijlating.

Renwick en supporters van de IJzeren Dame hebben altijd beweerd dat Thatcher zich achter de schermen sterk heeft gemaakt voor zijn vrijlating. Tegelijkertijd was haar regering altijd gekant tegen sancties, wat Mandela niet ontgaan was, en had ze bepaalde activiteiten van het ANC terroristisch genoemd. In een gesprek zes jaar eerder van vier uur met de Zuid-Afrikaanse president P.W. Botha had Thatcher Mandela’s gevangenschap niet ter sprake gebracht. Wel liet ze diens naam vallen in een privédiscussie met de racistische president, van wie ze niets moest hebben.

Het geheime wapen van de 71-jarige Mandela bij het breken van Thatchers ijs, zo leren de archiefstukken, was charme. ‘Toen ze hem eenmaal in levenden lijve zag’, schreef Powell, ‘was ze onder de indruk van zijn hoffelijkheid en klaarblijkelijke oprechtheid.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden