Eerlijk bellen voor een betere wereld

Een mobiel, made in China met materiaal uit Congo, moet wel 'fout' zijn. Toch deugt de Fairphone, bijna.

'Er is niemand ter wereld die de mobiele telefoon snapt', zegt Bas van Abel. En dan bedoelt hij: die hem écht snapt, inclusief het hele systeem erachter. Niemand die weet waar de onderdelen vandaan komen, wie eraan hebben gewerkt, in welke landen, onder welke omstandigheden. 'En wat je niet snapt, kun je niet veranderen.'


Dus besloot Van Abel (35), die tijdens zijn opleiding tot kunstenaar in Utrecht ook elektrotechniek en informatica volgde aan de technische universiteit van Delft, met een paar collega's van multimediacollectief Waag Society zelf een telefoon te gaan maken. Eentje waarvan hij - een man die zonder mobiel door het leven gaat - de herkomst zou kennen, de productieprocessen, de betrokken bedrijven. Eentje die zo eerlijk mogelijk in elkaar zou worden gezet - zonder het bloed en de tranen waarmee de fabricage van mobiele telefoons nu vaak gepaard gaat.


En dus gaat deze week de Fairphone in de verkoop: de eerste mobiele telefoon met 'gegarandeerd conflictvrije mineralen' uit Congo. De kerngrondstoffen, coltan en tin, worden gewonnen in mijnen waar gewapende milities niets aan verdienen.


Andere eigenschappen: beter te repareren, beter te recyclen, assemblage in een fabriek die zijn werknemers niet al te zeer uitbuit. Maar die fabriek staat wel gewoon in China.


Eigenlijk is het een fairer phone, zegt Van Abel zelf, net terug uit China om de contracten te tekenen. Hij is minder oneerlijk dan een normale telefoon. 'Honderd procent eerlijk is onmogelijk. Natuurlijk hebben wij mensen in Congo moeten omkopen. Natuurlijk zit er kinderarbeid in.'


Dat zal menig koper teleurstellen.

'Als je een écht eerlijke telefoon wil maken, moet je de hele wereld veranderen. De telefoon is een artefact van de economie waarin we leven, en die is voor een deel oneerlijk. Kijk, we hadden de belangrijkste mineralen, coltan en tin, ook uit Australië kunnen halen. Dan koop je het spul uit een industriële mijn, met strenge veiligheidsvoorschriften en milieuwetgeving, schoon en georganiseerd. En we hadden de assemblagemachines uit China kunnen halen en in Nederland kunnen neerzetten - dan weet je zeker dat het goed geregeld is, met vakbonden en overwerk dat uitbetaald wordt. Maar hoe eerlijk is dat?


Heel eerlijk.

'Dan verandert er helemaal niets. Dan creëer je een geïsoleerde, kunstmatige wereld waarin het goed lijkt te gaan - terwijl de echte wereld gewoon op de oude voet verder gaat. Nu zitten we in Congo en dragen bij aan de economie daar. Voor mij als ontwerper wordt het pas interessant als je het systeem kunt veranderen. Het zou zo mooi zijn als wij wetten veranderen doordat we iets aan het maken zijn.'


Lukt dat?

'In China zijn vakbonden verboden, dus ook in de fabriek waar we onze telefoon laten maken. Maar wij gaan een deel van onze winst investeren in een fabrieksfonds, waaraan de fabriek zelf het dubbele gaat bijdragen. We hebben gezegd dat de werknemers zeggenschap moeten krijgen over de besteding van dat geld. Dus moet er straks een vertegenwoordiger van de werknemers worden gekozen, die samen met ons en de directie gaat besluiten hoe de werkomstandigheden kunnen worden verbeterd. Dat is een belangrijke eerste stap.'


Kun je de arbeiders niet gewoon meer betalen?

'Wat doe je met de rest van de fabriek, als je één productielijn wat meer betaalt? Dat geeft problemen.'


Is jullie telefoon ook milieuvriendelijker dan een Apple of Sam-sung?

'Dat is nog de vraag. Bij Apple werken een paar duizend ontwerpers aan de iPhone, waarvan er honderd kunnen werken aan een duurzamere verpakking. Wij zijn met z'n achten. Onze Fairphone is gebaseerd op een bestaand model, een smartphone van het Chinese Changhong, normaal bestemd voor de Chinese markt. Wij gebruiken gewoon de materialen die zij gebruiken. Onze telefoon kun je wel uit elkaar halen en repareren, je kunt de batterij vervangen en we gaan reserveonderdelen aanbieden. Daarom gaat hij langer mee dan een iPhone. In een volgende stap gaan we misschien bioplastics gebruiken, en iets doen om de straling te beperken - dat vinden ze in Duitsland heel belangrijk. Maar de arbeidsomstandigheden zijn onze prioriteit.'


Hoe kwam je in China ertussen?

'We zijn fabrieken langsgeweest en deze fabriek, een staatsbedrijf, was geïnteresseerd. Ze geloven in ons concept. Niet omdat ze er veel aan verdienen, maar omdat ze ook sociale waarden hoog in het vaandel hebben.'


En dan openen ze een aparte productielijn voor deze telefoon?

'De fabricage is onderdeel van het normale productieproces. Die fabrieken zijn gigantisch, draaien continu. We zijn klein en kunnen niet even de machines stilzetten voor onze telefoons. Maar we kunnen best een potje met ons spul erbij gooien - net zoveel tin als er nodig is in onze telefoons.'


Snap je de telefoon nu?

'Iets beter. Maar een mobieltje blijft onderdeel van een complex economisch en politiek systeem, dat we met opzet heel naïef proberen te ontrafelen. We zijn vervreemd van de producten die we gebruiken. Met de telefoon willen we dat verhaal vertellen.'


Veel belangstelling in binnen- en buitenland voor Fairphone

Zo'n 15 duizend aspirant-kopers hebben zich ingeschreven voor de Fairphone. Van hen komt de helft uit Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland, 10 procent uit Nederland. Zij krijgen deze week als eersten de kans de telefoon echt te kopen (à 325 euro). Vanaf volgende week gaat de verkoop voor andere belangstellenden van start.

Veel grote aanbieders van mobiele telefonie hebben belangstelling voor de telefoon. KPN neemt er duizend af. Ook vanuit het buitenland is er veel interesse, maar Van Abel wil niet te snel te groot worden, zegt hij. 'We moeten het onder controle houden, anders gaat het mis.' Waar de grens ligt, weet hij nog niet: bij enkele tienduizenden, denkt hij.

Fairphone zelf heeft acht medewerkers, maar beschouwt zichzelf, aldus Van Abel, vooral als een platform dat voortbouwt op kennis en initiatieven van andere partijen. Zo komt conflictvrij tin van een project van het ministerie van Buitenlandse Zaken en komt eerlijk goud (in een volgende generatie telefoons) straks van Max Havelaar.

Het bedrijf heeft 300 duizend euro subsidie gehad van Waag Society, overheidsontwikkelingsclub NCDO en Stichting Doen, en daarnaast zo'n 400 duizend euro van private investeerders. Voor een eerste serie telefoons zijn vijfduizend klanten nodig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden