Eerbetoon aan vergeten generatie avantgardisten

Wat 'een terugkeer van een kunstenaar naar zijn stad' had moeten zijn, een eerherstel, is een tweede begrafenis geworden, 'een tweede marche funèbre' - zegt Ronny Van de Velde....

Van onze verslaggever

Paul Depondt

ANTWERPEN

Na de inbeslagname van de Joostens-expositie in het Belgische Hasselt, halweg mei op initiatief van de vereffenaar van een fonds waarvan de kunstenaar in een testament de oprichting had geëist, zijn bruikleengevers niet meer geneigd aan tentoonstellingen mee te werken. Het zelden geëxposeerde werk van Joostens blijft daardoor voor het publiek verborgen.

Je kan de folies belgères van Marcel Broodthaers of Marcel Mariën (van beiden is op de expositie werk te zien) niet begrijpen zonder ook maar iets te weten van 'de Belgische historische avantgarde', van kunstenaars als Joostens of Clément Pansaers. Hun werk echter wordt verdonkeremaand. Sinds enkele jaren speuren kunsthistorici, aan beide zijden van de taalgrens, naar het verborgen en nauwelijks bestudeerde 'culturele patrimonium' van de Belgische avantgarde.

Het is een ten onrechte vergeten generatie, die nochtans een grote en inspirerende invloed heeft gehad op de beeldende kunst van nu.

Tussen pakweg 1917 en 1925 waren Brussel en Antwerpen centra van de avantgarde. In 1917 stichtte de dichter Paul van Ostaijen de 'bond zonder gezegeld papier', een gezelschap van dichters en beeldend kunstenaars dat - weliswaar met het typische Belgische ritme van een slak - de artistieke vernieuwingen in Parijs, Milaan of Berlijn ontdekte. In Brussel verscheen vijf jaar later het tijdschrift 7 Arts, het forum voor kunstenaars die dweepten met het Bauhaus, de Stijl en Le Corbusiers Esprit Nouveau - de artistieke bewegingen van de jaren twintig.

In België hebben ze een onmiskenbare voorliefde, zegt Charles Baudelaire in Pauvre Belgique, 'voor genootschappen, deelgenootschappen en kwartgenootschappen, zowel in de politiek als in het sociale en culturele leven'. Van Ostaijen vergeleek de moderne kunst in België met 'de ongecontroleerde ornamentiek van een Perzisch tapijt'. Er waren aan het begin van de eeuw in België tientallen groupuscules, rivaliserende genootschappen, deelgenootschappen en kwartgenootschappen die samen 'de Belgische voorhoede' vormden: de avantgarde.

Op de expositie is naast het gefotokopieerde oeuvre van Joostens ook werk te zien van Clément Pansaers, Christian (Georges Herbiet), en E.L.T. Mesens. Het zijn de ballingen van de Belgische avantgarde: Christian en Pansaers in Parijs en Mesens in Londen, terwijl Joostens zich later van de avantgarde afkeerde. Naast montages en assemblages, spielereien allerhande, zijn in vitrines ook de geschriften te zien van de schrijvers-kunstenaars. De Belgische avantgarde was een uitgesproken literaire voorhoede.

Paul Joostens was een dwarsligger, dé sleutelfiguur van de Antwerpse 'historische avantgarde', een dadaïst, een dandy en een anarchist die voor zichzelf een totale vrijheid opeiste. Hij geloofde niet in de Grote Utopie, noch in een collectieve cultuur of in een Bauhaus-achtige wetenschappelijke benadering van kunst, maar alleen in de eigenzinnigheid. Hij maakte constructies uit afvalmateriaal à la Kurt Schwitters, met wasknijpers, sleutels en veren, en later neo-dadaïstische collages met de 'poezeloes' in de hoofdrol, een droomgestalte op spitse benen met een enorme haardos, vamp en madonna tegelijk.

Er is ook werk te zien van die andere Vlaamse dadaïst, de Brusselaar Pansaers, die deel uitmaakte van de door Tristan Tzara gepubliceerde groep van 'présidents et présidents du mouvement Dada'. Pansaers werkte mee aan tijdschriften als Ça Ira en De Stijl, verbleef vaak in Parijs bij zijn vrienden (en latere vijanden) André Breton, Francis Picabia en Marcel Duchamp. Pansaers werd na verloop van tijd een anti-dadaïst, omdat de beweging een systeem was geworden.

Hij schreef, zoals de meeste Belgische avantgardisten, door het toeval bepaalde uiterst burleske poëzie die op het werk van de latere surrealistische schrijvers grote invloed heeft gehad.

De titel van de tentoonstelling, Lits et ratures, is een verwijzing naar de traditie van de Belgische avantgarde. Woord en beeld zijn in veel Belgische kunst onlosmakelijk met elkaar verbonden, het is une peinture à quatre mains. In de Belgische kunst, in een door taal verscheurd land, speelt literatuur een belangrijke rol. Maar het woord ratures, 'manuscripten vol doorhalingen', is misschien ook een knipoog naar de vele soms ook rancuneuze oprispingen van al die bewegingen en genootschappen.

Veel kunstenaars lieerden zich met het 'activisme' (het flamingantisme) en anderen - vooral de Brusselse surrealisten - met het communisme. Van Ostaijen week in november 1918 uit naar Berlijn om een gevangenisstraf voor collaboratie te ontsnappen. Veel kunstenaars van de avantgarde, zoals ook Pansaers, behoorden tot de als staatsgevaarlijk beschouwde libertijnse bohème.

De expositie had een hommage moeten zijn. Dat is ze gedeeltelijk. 'Alle toekomstige tentoonstellingen van Joostens zullen via de fotokopieermachine kunnen worden gemaakt', verzucht Van de Velde. Tegelijk met Lits et ratures verschenen bij de Antwerpse uitgeverij Petraco-Pandora ook de brieven van Joostens aan Jos Leonard, zijn vriend en collega.

Het zijn chaotische en grillige dadaïstische gedachten waarin nauwelijks enige cohesie is te bespeuren. Ze weerspiegelen, in sappig Antwerps of Frans, de Belgische esprit Dada van Joostens - en tegelijk ook een ontegenzeggelijk belangrijke periode die echter door allerlei misvattingen maar ook politieke overwegingen en gevoeligheden lange tijd is veronachtzaamd.

Lits et Ratures, tot en met 23 juli in Galerie Ronny Van de Velde in Antwerpen.

Het cahier 'Paul Joostens' verscheen bij Uitgeverij Petraco-Pandora, Kempisch Dok Westkaai 2 in Antwerpen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden